Những địa điểm Khởi nghĩa Yên Thế ở Bắc Ninh là di tích ghi dấu cuộc khởi nghĩa nông dân lớn nhất và kéo dài nhất trong lịch sử chống thực dân Pháp của dân tộc ta (1884–1913), gắn liền với tên tuổi Hoàng Hoa Thám (Đề Thám) — vị thủ lĩnh kiệt xuất được nhân dân tôn kính. Được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2012, cụm di tích gồm nhiều địa điểm: căn cứ, đồn, nơi diễn ra các trận đánh oanh liệt của nghĩa quân Yên Thế.
Lịch sử: 30 năm kháng chiến của Đề Thám
Hoàng Hoa Thám (1858–1913), tên thật là Trương Nghĩa Hòa, xuất thân bần nông, sớm tham gia phong trào kháng Pháp. Từ năm 1884, ông lãnh đạo nghĩa quân Yên Thế xây dựng căn cứ ở vùng núi rừng hiểm trở, tổ chức đánh du kích, làm cho quân Pháp khốn đốn suốt gần 30 năm. Nghĩa quân Yên Thế từng hai lần giảng hòa với Pháp (1894, 1897) để củng cố lực lượng, rồi lại tiếp tục kháng chiến. Năm 1913, Hoàng Hoa Thám bị ám sát, cuộc khởi nghĩa tan rã. Dù thất bại, khởi nghĩa Yên Thế là cuộc khởi nghĩa nông dân có quy mô lớn nhất, tổ chức chặt chẽ nhất, gây cho thực dân Pháp nhiều tổn thất và nỗi khiếp sợ.
Di tích: dấu chân nghĩa quân trên núi rừng
Cụm di tích gồm nhiều địa điểm: đồn Phồn Xương (đại bản doanh), các đồn lẻ, nơi diễn ra các trận đánh, mộ Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân. Ngày nay, khu di tích có đền thờ Hoàng Hoa Thám, nhà trưng bày hiện vật, tượng đài nghĩa quân. Rừng núi Yên Thế vẫn giữ được vẻ hoang sơ, du khách đến đây như được sống lại không khí hào hùng của những năm tháng kháng chiến.
Ý nghĩa: bản hùng ca nông dân
Khởi nghĩa Yên Thế là minh chứng cho tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất của nông dân Việt Nam — những con người chân lấm tay bùn đã đứng lên chống lại đế quốc hùng mạnh. Hình ảnh Hoàng Hoa Thám — vị "hùm thiêng Yên Thế" — mãi là biểu tượng của lòng dũng cảm, trí thông minh và khát vọng tự do của dân tộc Việt Nam.