Phố cổ Hội An là một trong những đô thị cổ được bảo tồn nguyên vẹn nhất Đông Nam Á — nơi từng là thương cảng sầm uất bậc nhất của Đại Việt trong các thế kỷ 16 và 17, với sự hiện diện của thương nhân Nhật Bản, Trung Hoa, Bồ Đào Nha và Hà Lan. Năm 1999, UNESCO công nhận Hội An là Di sản văn hóa thế giới, ghi nhận giá trị đặc biệt của một thương cảng cổ còn giữ được gần như toàn bộ diện mạo kiến trúc và đời sống đô thị truyền thống.
Lịch sử: thương cảng Faifo vang danh một thời
Hội An hình thành bên hạ lưu sông Thu Bồn từ khoảng thế kỷ 16, khi các chúa Nguyễn chủ trương mở cửa giao thương với nước ngoài. Người phương Tây gọi nơi đây là Faifo. Vào đầu thế kỷ 17, cộng đồng thương nhân Nhật Bản đã lập nên một khu phố riêng sầm uất, để lại dấu ấn kiến trúc đặc trưng nhất là chùa Cầu. Sau khi Nhật Bản thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, người Hoa đến thay thế và xây dựng hàng loạt hội quán, đền miếu. Đến cuối thế kỷ 19, cửa biển Hội An dần bị bồi lấp, cộng thêm sự trỗi dậy của cảng Đà Nẵng, Hội An suy tàn và chìm vào quên lãng. Chính sự "ngủ quên" ấy lại là điều may mắn: phố cổ tránh được bom đạn chiến tranh và làn sóng đô thị hóa, giữ nguyên vẹn diện mạo của một đô thị cổ ba thế kỷ.
Kiến trúc: bản giao hưởng Việt – Hoa – Nhật
Khu phố cổ gồm hơn 1.000 di tích kiến trúc, phần lớn là những ngôi nhà ống mái ngói âm dương với mặt tiền hẹp, chiều sâu hun hút, kết cấu gỗ chạm khắc tinh xảo. Tiêu biểu có nhà cổ Tấn Ký hơn 200 năm tuổi với kiến trúc "chồng rường giả thủ" độc đáo, nhà cổ Phùng Hưng giao thoa ba nền văn hóa, nhà cổ Đức An. Chùa Cầu (Lai Viễn Kiều) được thương nhân Nhật xây dựng năm 1593, bắc qua một con lạch nhỏ, là biểu tượng của Hội An với kiến trúc mái cong chạm trổ cầu kỳ. Các hội quán của người Hoa như Phước Kiến, Triều Châu, Quảng Đông là những công trình đồ sộ với cổng tam quan, sân trong và điện thờ lộng lẫy. Xen kẽ là những ngôi đình làng, đền thờ, giếng cổ Bá Lễ và những con hẻm nhỏ lát đá, tạo nên một không gian đô thị cổ hài hòa, ấm cúng.
Ý nghĩa văn hóa: di sản sống giữa lòng phố thị
Hội An không phải một bảo tàng chết mà là một di sản sống. Người dân phố cổ vẫn sinh hoạt, buôn bán trong những ngôi nhà cổ, gìn giữ nếp sống bao đời. Vào mỗi đêm rằm hàng tháng, phố cổ tắt đèn điện, thắp sáng hàng nghìn chiếc đèn lồng đủ màu sắc, tái hiện không khí lễ hội xưa — trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc bậc nhất Việt Nam. Ẩm thực Hội An cũng là một di sản: cao lầu với sợi mì chỉ làm được bằng nước giếng Bá Lễ, mì Quảng, bánh bao bánh vạc "bánh hoa hồng trắng", cơm gà... Nghề làm đèn lồng, gốm Thanh Hà, mộc Kim Bồng, rau Trà Quế tiếp tục nuôi sống bao thế hệ. Hội An hôm nay là minh chứng sống động cho việc bảo tồn di sản gắn liền với phát triển du lịch bền vững và đời sống cộng đồng.