Ngày 12 tháng 7 năm 2025, tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản thế giới họp ở Paris, UNESCO đã chính thức ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới — di sản thứ 9 của Việt Nam và là di sản liên tỉnh thứ hai của cả nước. Quần thể gồm 12 cụm di tích trải dài trên địa bàn ba tỉnh, thành phố Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh, gắn liền với sự ra đời và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm — dòng thiền mang đậm bản sắc Việt do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập cách nay hơn 700 năm.
Lịch sử: dấu chân Phật hoàng trên non thiêng
Năm 1299, sau khi nhường ngôi cho con trai Trần Anh Tông, Thượng hoàng Trần Nhân Tông lên núi Yên Tử tu hành, lấy pháp hiệu Trúc Lâm Đại Đầu Đà, sáng lập nên Thiền phái Trúc Lâm — dòng thiền "nhập thế", hòa quyện Phật giáo với tinh thần dân tộc và triết lý sống giữa đời thường. Từ Yên Tử, ngài cùng các đệ tử Pháp Loa, Huyền Quang đã hoằng dương Phật pháp khắp Đại Việt, xây dựng hàng trăm ngôi chùa, để lại kho tàng kinh sách và tư tưởng "Cư trần lạc đạo" — vui đạo giữa cõi trần. Song song đó, vùng Côn Sơn – Kiếp Bạc gắn liền với tên tuổi Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn — vị anh hùng dân tộc ba lần đánh thắng quân Nguyên – Mông thế kỷ 13, người đã chọn Côn Sơn làm nơi ẩn cư, viết "Binh thư yếu lược" và "Vạn Kiếp tông bí truyền thư".
Di tích: 12 cụm di sản trên ba vùng đất
Quần thể gồm 6 khu vực chính: Khu di tích Yên Tử (Quảng Ninh) với chùa Hoa Yên, chùa Đồng trên đỉnh núi cao 1.068 m — ngôi chùa đồng lớn nhất Việt Nam; Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều với đền Thái (Thái miếu) và chùa Ngọa Vân — nơi Trần Nhân Tông viên tịch; Khu di tích Bạch Đằng với bãi cọc Yên Giang — dấu tích trận Bạch Đằng 1288; Khu Tây Yên Tử (Bắc Ninh) với chùa Vĩnh Nghiêm — "chùa tổ" lưu giữ kho mộc bản kinh Phật, và chùa Bổ Đà; Khu Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Phòng) với chùa Côn Sơn, đền Kiếp Bạc thờ Đức Thánh Trần và chùa Thanh Mai. Mỗi cụm di tích là một chương sử, từ am tháp cổ kính giữa rừng trúc đến đền miếu uy nghiêm bên sông Lục Đầu.
Ý nghĩa: di sản của tư tưởng và bản sắc
Giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể nằm ở chỗ nó bảo lưu một truyền thống Phật giáo độc đáo: Thiền phái Trúc Lâm — dòng thiền duy nhất do một vị vua Việt Nam sáng lập, thể hiện sự hòa hợp giữa đạo và đời, giữa tu hành và trách nhiệm với dân tộc. Tư tưởng "Cư trần lạc đạo" của Trần Nhân Tông đến nay vẫn là nguồn cảm hứng sống cho hàng triệu người Việt. Việc UNESCO ghi danh năm 2025 không chỉ tôn vinh quá khứ mà còn đặt ra trách nhiệm bảo tồn, phát huy cho ba địa phương — để non thiêng Yên Tử, Côn Sơn u tịch mãi là nơi con người tìm về cội nguồn tâm linh dân tộc.