Ẩn mình trong đại ngàn Trường Sơn, thuộc thành phố Huế (huyện A Lưới), nghề dệt Zèng của đồng bào Tà Ôi là một trong những nghề dệt thổ cẩm độc đáo nhất Việt Nam. Điều làm nên sự đặc biệt tuyệt đối của Zèng là kỹ thuật dệt kết hợp hạt cườm — những hạt cườm nhiều màu được dệt trực tiếp vào vải, tạo nên những tấm thổ cẩm lấp lánh như được đính đá quý.
Nghề dệt của người Tà Ôi
Người Tà Ôi đã dệt Zèng từ hơn 300 năm nay, nghề do các bà, các mẹ truyền dạy cho con gái từ khi còn nhỏ. Trong đời sống người Tà Ôi, tấm Zèng không chỉ là vải mặc mà còn là vật phẩm quý dùng trong lễ hội, cưới hỏi, và là của cải để dành. Kỹ thuật dệt hạt cườm được cho là có nguồn gốc từ giao lưu với các tộc người ở Lào — quê hương thứ hai của người Tà Ôi. Trải qua chiến tranh ác liệt ở A Lưới, nghề dệt có lúc gián đoạn; nhưng từ những năm 2000, nhờ các chương trình bảo tồn văn hóa, Zèng Tà Ôi hồi sinh và được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Kỹ thuật dệt hạt cườm độc đáo
Sợi dệt Zèng xưa làm từ vỏ cây, nay dùng sợi bông, sợi tơ nhuộm màu tự nhiên và hạt cườm nhiều màu sắc. Người thợ dệt trên khung dệt đơn sơ, vừa dệt vừa luồn hạt cườm vào đúng vị trí hoa văn — công việc đòi hỏi sự khéo léo phi thường và trí nhớ tốt vì không có mẫu vẽ sẵn. Hoa văn Zèng gồm hình thoi, đường ziczac, hình mặt trời, hoa lá cách điệu — mỗi họa tiết mang ý nghĩa về vũ trụ, mùa màng, cuộc sống. Một tấm Zèng đẹp có thể mất hàng tháng để hoàn thành; khi ánh sáng chiếu vào, hàng nghìn hạt cườm lấp lánh tạo hiệu ứng rực rỡ không loại vải nào sánh được.
Giá trị văn hóa
Zèng Tà Ôi là báu vật của văn hóa Trường Sơn, là minh chứng cho sự sáng tạo phi thường của đồng bào dân tộc thiểu số. Mỗi tấm Zèng là một tác phẩm nghệ thuật độc bản, được giới sưu tầm thổ cẩm quốc tế đánh giá cao. Làng nghề hiện nay vừa bảo tồn kỹ thuật cổ, vừa phát triển sản phẩm ứng dụng hiện đại như túi xách, ví, khăn choàng — giúp nghề dệt của người Tà Ôi có sức sống mới giữa đại ngàn.