Nằm bên Hồ Trúc Bạch thơ mộng giữa lòng thủ đô Hà Nội, Ngũ Xã là làng nghề đúc đồng với tuổi nghề hơn 400 năm. Từ những lò đúc nhỏ ven hồ, người Ngũ Xã đã tạo nên những pho tượng đồng, chuông đồng nổi tiếng — trong đó có pho tượng Trấn Vũ bằng đồng đen ở đền Quán Thánh, một trong những kiệt tác đúc đồng Việt Nam.
Làng đúc bên Hồ Trúc Bạch
Nghề đúc ở Ngũ Xã hình thành từ khoảng thế kỷ 16–17, khi năm họ thợ đúc từ các vùng về đây lập làng — tên “Ngũ Xã” nghĩa là năm làng/xã hợp lại. Người Ngũ Xã nổi tiếng với kỹ thuật đúc đồng điêu luyện, từng được triều đình tin tưởng giao đúc nhiều công trình quan trọng. Kiệt tác tiêu biểu là pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đồng đen cao gần 4 mét ở đền Quán Thánh, đúc năm 1677 — đến nay vẫn là một trong những pho tượng đồng lớn nhất Việt Nam. Trải qua thời gian, làng nghề Ngũ Xã vẫn giữ được nghề, chuyên đúc tượng Phật, tượng danh nhân, chuông đồng cho đình chùa khắp cả nước.
Kỹ thuật đúc đồng thủ công
Đúc đồng Ngũ Xã theo phương pháp thủ công truyền thống: tạo mẫu bằng đất sét hoặc sáp; làm khuôn bằng đất sét trộn trấu; nung chảy đồng ở nhiệt độ trên 1.000°C; rót đồng vào khuôn; sau khi nguội thì phá khuôn, chạm trổ, đánh bóng. Kỹ thuật khó nhất là khâu nấu và rót đồng: phải đảm bảo đồng chảy đều, không bọt khí, rót đúng thời điểm — chỉ cần sai một ly là cả pho tượng hỏng. Với tượng lớn, người thợ phải đúc từng phần rồi hàn ghép với độ chính xác tuyệt đối. Bí quyết pha hợp kim đồng – thiếc – chì theo tỷ lệ riêng tạo nên chất đồng bền, đẹp, âm thanh chuông vang — được các gia đình giữ kín qua nhiều đời.
Giá trị văn hóa
Đúc đồng Ngũ Xã là đỉnh cao của nghề kim khí Thăng Long: mỗi pho tượng, quả chuông không chỉ là sản phẩm mà là tác phẩm nghệ thuật, là di sản. Pho tượng Trấn Vũ ở đền Quán Thánh là niềm tự hào của cả dân tộc về tài nghệ đúc đồng cha ông. Ngày nay, làng nghề Ngũ Xã tiếp tục đúc tượng cho các công trình văn hóa, tâm linh lớn; nhiều nghệ nhân được phong tặng danh hiệu cao quý. Giữa lòng Hà Nội hiện đại, tiếng bễ lò Ngũ Xã vẫn vang lên — âm thanh của một nghề truyền thống hơn bốn thế kỷ.