Cải lương không ra đời trong một ngày, cũng không thuộc về một cá nhân nào. Nó là kết quả của cả một vùng đất mới: nơi người đi mở cõi mang theo tiếng đờn, câu hát của nhiều miền quê, gặp nhau trên những chuyến ghe, trong những đêm trăng sáng và những buổi chợ quê. Hiểu lịch sử cải lương, vì thế, cũng là hiểu lịch sử của con người Nam Bộ trong hơn một trăm năm qua.
Phần 1Nguồn cội, miền đất mới và tiếng đờn tài tử
Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, vùng đất phương Nam là miền đất của lưu dân. Xa quê, người ta mang theo vốn văn hóa gọn nhẹ nhất: một cây đàn, một giọng ca, vài bài bản thuộc nằm lòng. Trong những buổi sum họp sau một ngày lao động, hình thức đờn ca tài tử dần thành hình, "tài tử" là người chơi vì đam mê, không vì sinh kế; "đờn ca" là vừa đàn vừa ca, ngồi quây quần, không sân khấu, không hàng rào giữa người diễn và người nghe.
Hệ thống bài bản tài tử được chắt lọc từ nhạc lễ, nhạc cung đình Huế và dân ca các miền, qua tay các nhạc sư đất phương Nam mà trở nên phóng khoáng, trữ tình và đầy ngẫu hứng, đúng tính cách con người vùng sông nước. Năm 2013, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đó chính là mảnh đất âm nhạc đã nuôi dưỡng cải lương từ trong trứng nước.
Phần 2Ca ra bộ, khi câu hát bắt đầu đứng dậy mà đi
Trước khi có cải lương, có ca ra bộ. Khoảng những năm 1915 đến 1916, trong các buổi đờn ca tài tử tại Sài Gòn và các tỉnh miền Tây, người ca không chỉ ngồi hát mà bắt đầu đứng lên, dùng cử chỉ, điệu bộ minh họa cho lời ca, từ lối ca "độc thoại" một người, chuyển sang "đối thoại" hai người, rồi thêm những trích đoạn có nhân vật, có xung đột.
Sử gia Vương Hồng Sển từng nhìn nhận các điệu ca ra bộ và cải lương về sau chịu ảnh hưởng rõ rệt từ những buổi hát trong trường học thời Pháp thuộc, nơi học trò được tập diễn các vở ngắn có phân cảnh. Năm 1917, tại Sa Đéc, ông André Thận (Lê Văn Thận) lập gánh hát xiếc có xen các màn ca ra bộ, một trong những bước đi đầu tiên đưa câu hát tài tử rời chiếu đờn để tiến về phía sân khấu.
Phần 31918 đến 1920, một gánh hát ở Mỹ Tho và cái tên "cải lương"
Mốc khai sinh được giới nghiên cứu nhắc đến nhiều nhất gắn với Mỹ Tho. Ông Châu Văn Tú, thầy Năm Tú, một nhà thầu khoán yêu nghề hát ở Vĩnh Kim, Mỹ Tho, gây dựng gánh hát mang tên mình, mời soạn giả Trương Duy Toản viết tuồng. Vở Kim Vân Kiều của Trương Duy Toản được xem là vở cải lương trọn vẹn đầu tiên được công diễn tại rạp Thầy Năm Tú. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tiền Giang ghi nhận buổi ra mắt vào ngày 15 tháng 3 năm 1918; tỉnh này vẫn tự hào là "cái nôi của nghệ thuật cải lương".
Đến năm 1920, cái tên "cải lương" xuất hiện lần đầu trên biển hiệu của gánh hát Tân Thịnh, kèm đôi câu đối:
"Cải cách hát ca theo tiến bộ
Lương truyền tuồng tích sánh văn minh."
Hai câu đối ấy vừa là cách giải thích cái tên, vừa là tuyên ngôn của cả một thế hệ làm nghề: cải cách, đổi mới lối hát ca cho theo kịp thời tiến bộ; lương truyền, lưu truyền tuồng tích cho xứng với văn minh. Một loại hình nghệ thuật trẻ, ngay từ khi đặt tên, đã tự giao cho mình sứ mệnh vừa đổi mới vừa giữ gìn.
Phần 41919, đêm trăng Bạc Liêu và bản nhạc thay đổi tất cả
Song song với sân khấu, một sự kiện âm nhạc có sức ảnh hưởng không kém đã diễn ra ở Bạc Liêu. Đêm rằm tháng 8 năm 1919, nhạc sĩ Cao Văn Lầu (1892 đến 1976), người đời gọi là Sáu Lầu, công bố bản Dạ cổ hoài lang, "đêm nghe tiếng trống nhớ chồng": nỗi lòng người chinh phụ chờ tin chồng đi xa. Ban đầu bản nhạc có 20 câu, mỗi câu 2 nhịp, và chính gánh hát Thầy Năm Tú ở Mỹ Tho là nơi đưa nó lên sân khấu lần đầu.
Điều kỳ diệu là bản nhạc ấy không đứng yên. Qua bàn tay nhiều thế hệ tài tử "tứ phương", nó liên tục được mở rộng về nhịp, cho người ca thêm "đất" để trút tâm sự, và đổi tên thành vọng cổ, "bài ca vua" của cải lương:
| Giai đoạn | Dạng thức | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1919 | Dạ cổ hoài lang, nhịp 2 | Cao Văn Lầu sáng tác tại Bạc Liêu, 20 câu |
| Khoảng 1924 đến 1925 | Vọng cổ hoài lang, nhịp 4 | Soạn giả Huỳnh Thủ Trung (Tư Chơi) và Mộng Vân góp công đầu trong việc nâng nhịp |
| 1934 đến 1944 | Vọng cổ, nhịp 8 | Nhạc sĩ Năm Nghĩa (Lư Hoài Nghĩa) nâng từ nhịp 4 lên nhịp 8; từ đây tên gọi gọn thành "Vọng cổ" |
| 1944 đến 1954 | Vọng cổ nhịp 16 | Tiếp tục được mở rộng qua thực hành biểu diễn |
| 1955 đến 1964 | Vọng cổ nhịp 32 | Trở thành chuẩn mực được nhiều danh ca, soạn giả chọn làm điểm thăng hoa của bài vọng cổ |
| 1965 đến nay | Vọng cổ nhịp 64 | Xuất hiện trong một số cách xử lý hiện đại; nhịp 32 vẫn là chuẩn phổ biến nhất trên sân khấu |
Một chi tiết khiến người yêu vọng cổ xúc động: gần cuối đời, năm 1972, ông Cao Văn Lầu đã chép lại bản nhạc với ca từ gốc; bản chép tay ấy hiện được gia đình và Bảo tàng tỉnh Bạc Liêu lưu giữ. Một bản nhạc dân gian, đi qua hơn nửa thế kỷ truyền miệng và biến hóa, vẫn còn giữ được "bản gốc" để hậu thế đối chiếu, đó cũng là bài học đầu tiên về bảo tồn.
Phần 5Thời hoàng kim, những gánh hát xuôi theo con nước
Từ thập niên 1920, cải lương bùng nổ khắp Nam Bộ rồi lan ra cả nước. Các gánh hát lớn nhỏ theo ghe xuôi ngược các dòng sông, đến đâu dựng rạp dã chiến đến đó; một vở ăn khách có thể nuôi sống cả một "đại gia đình" gồm đào kép, nhạc công, thợ may phục trang, người vẽ cảnh, người bán vé. Trong cuốn Con nước vọng cổ, hình ảnh con nước lên xuống được dùng như ẩn dụ xuyên suốt cho vận mệnh của tiếng hát này: có mùa nước lớn tưng bừng, có mùa nước ròng lặng lẽ, nhưng con nước thì không bao giờ mất.
Đây cũng là thời của những soạn giả và nghệ sĩ đặt nền móng cho nghệ thuật diễn xuất cải lương: soạn giả Trần Hữu Trang (1906 đến 1966) với những vở đi vào lòng nhiều thế hệ khán giả như Đời cô Lựu, Tô Ánh Nguyệt; soạn giả, đạo diễn Nguyễn Thành Châu (Năm Châu), người đem tư duy sân khấu hiện đại vào cách dàn dựng; và những đào kép tài danh như NSND Phùng Há, NSND Bảy Nam, những người mà tên tuổi gắn với chuẩn mực ca diễn của cả một thời đại. Hàng trăm vở diễn, hàng nghìn đêm hát đã biến cải lương thành ký ức tập thể của người miền Nam: nhiều gia đình Nam Bộ lớn lên cùng tiếng đàn, câu vọng cổ vọng ra từ chiếc radio, từ rạp hát đầu xóm.
Phần 6Qua chiến tranh đến ngày hội tụ
Trong những năm chiến tranh, cải lương theo chân các đoàn văn công vào chiến khu, ra mặt trận, và vẫn sáng đèn ở đô thị. Nghệ sĩ cải lương hiện diện ở cả hai phía của cuộc chia cắt, nhưng cùng chia sẻ một vốn liếng chung: bài bản, tuồng tích và tình yêu nghề. Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, ba dòng nghệ sĩ, lực lượng cải lương giải phóng, cải lương Nam Bộ tập kết trở về và nghệ sĩ tại chỗ, gặp nhau trên cùng một sân khấu Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh, tiêu biểu là sự ra đời của Nhà hát Ca kịch Cải lương Trần Hữu Trang ngày 15 tháng 9 năm 1976. Ký ức về thời kỳ này, với những vở diễn lớn và những khán phòng chật kín, là một phần không thể tách rời của lịch sử cải lương hiện đại.
Phần 7Thử thách và cuộc chạy đua với thời gian
Cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21, cải lương đối diện thử thách lớn nhất trong lịch sử của nó: không phải một loại hình sân khấu đối thủ, mà là cả thế giới giải trí nằm trong chiếc điện thoại của mỗi người. Rạp hát thưa dần, nhiều gánh hát tan rã, thế hệ nghệ nhân lớn tuổi lần lượt ra đi, mang theo những lối ca, lối đờn chỉ tồn tại trong trí nhớ và ngón tay của họ.
Song song đó là một cuộc chạy đua khác, lặng lẽ hơn: chạy đua với sự hư hỏng của tư liệu. Một tấm ảnh sẽ bạc màu. Một cuộn băng rồi có thể hỏng. Một nhân chứng rồi sẽ không còn đủ sức kể lại. Bảo tồn cải lương hôm nay, vì vậy, không chỉ là dựng lại vở cũ, mà còn là rà soát, số hóa và hệ thống hóa tư liệu, từ bản tuồng, áp phích, hình ảnh đến hồi ức của người trong nghề, trước khi chúng mất đi vĩnh viễn.
Phần 8Bảo tồn và phát triển, di sản phải được sống
Một di sản sân khấu khác với một hiện vật trong tủ kính: nó chỉ tồn tại khi có người ca, người đờn, người xem. Vì thế, công cuộc bảo tồn cải lương Nam Bộ hôm nay đi trên nhiều chân:
Truyền nghề trực tiếp. Lối ca, hơi thở, cách "nhả chữ" của vọng cổ chỉ có thể truyền từ người thầy sang người học trò qua những buổi tập thật, như cách nó đã tồn tại một trăm năm qua. Mỗi nghệ nhân giữ một phần "bản gốc sống" của di sản.
Số hóa và mở kho tư liệu. Đưa tuồng tích, bài bản, hình ảnh và tiểu sử nghệ sĩ lên không gian số giúp người trẻ, và kiều bào xa xứ, tiếp cận di sản mọi lúc, đồng thời tạo "bản sao an toàn" cho những tư liệu gốc đang xuống cấp.
Đổi mới cách dàn dựng và kênh tiếp cận. Từ những thử nghiệm đưa cải lương vào không gian biểu diễn lớn, kết hợp công nghệ ánh sáng, đến các trích đoạn được chia sẻ trên nền tảng video ngắn, cải lương của thế kỷ 21 đang học cách gặp khán giả ở nơi khán giả đang đứng, mà không đánh mất cốt cách của mình.
Nuôi khán giả trẻ. Tương lai của di sản không chỉ được quyết định bởi số tư liệu còn giữ được, mà bởi việc có người trẻ muốn bước lên sân khấu và có người trẻ khác muốn bước vào khán phòng.
Di sản chỉ thật sự được giữ lại khi nó còn được trao đi, từ bàn tay này sang bàn tay khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Dòng thời gian tóm tắt
Nguồn tham khảo chính:
• Tuổi Trẻ, "Kỷ niệm 95 năm ngày ra đời rạp hát cải lương đầu tiên" (mốc 1917 đến 1918, gánh Thầy Năm Tú, vở Kim Vân Kiều).
• Tuổi Trẻ, "100 năm cải lương là năm nào?" (tranh luận niên đại khai sinh; Vương Hồng Sển, Kiều Tấn, Tuấn Giang).
• Bách khoa toàn thư mở, mục từ "Cải lương" (ca ra bộ, gánh Tân Thịnh và câu đối năm 1920).
• Âm Nhạc FM, "Nhạc sĩ Cao Văn Lầu và bài Dạ cổ hoài lang"; Tạp chí Khoa học, ĐH Văn Hiến, nghiên cứu "Vai trò của vọng cổ nhịp 32 trong ca kịch cải lương" (tiến trình nâng nhịp vọng cổ, bản chép tay năm 1972 tại Bảo tàng Bạc Liêu).
• Tư liệu nội bộ do chủ trang cung cấp: cuốn "Con nước vọng cổ" (2026) và kịch bản phóng sự "Câu ca còn ở lại" (HTV/TFS), dùng làm mạch kể và tinh thần truyền nghề, số hóa tư liệu.
Trang thuộc dự án Sáng Đèn, không gian số vì sự bảo tồn và phát triển di sản cải lương Nam Bộ. Hình ảnh trên trang này là ảnh minh họa được tạo bằng công nghệ AI và được ghi chú rõ; trang không sử dụng ảnh tư liệu gốc chưa rõ quyền sử dụng.