Sông dài là một trong những kịch bản có sức sống bền bỉ nhất của sân khấu Việt Nam hiện đại, do liên danh Hà Triều – Hoa Phượng sáng tạo và ra đời năm 1960. Điều đặc biệt là xuất phát điểm của tác phẩm lại là một kịch bản thoại kịch với sự tham gia của minh tinh Thẩm Thúy Hằng, nhưng chính bản dựng cải lương sau đó trên sân khấu Thanh Minh – Thanh Nga mới đưa Sông dài lên đỉnh cao danh vọng và được người đời sau nhớ đến nhiều nhất.
Cốt truyện (tóm tắt)
Câu chuyện xảy ra ở một vùng quê Tây Nam Bộ mang tên Vĩnh Trạch, mở đầu bằng hình ảnh một đứa trẻ bị bỏ rơi trong ngôi nhà hoang. Em bé có đôi mắt hỏng giác mạc vì bị kiến vàng cắn được ông Hai Tuất nhận nuôi, đặt tên là Lượm. Lớn lên cùng tình bạn đẹp với Niễng – cậu bé chân khập khiễng nhưng thật thà, chất phác – Lượm luôn mang trong tim tình cảm ấm áp dành cho người bạn thuở ấu thơ. Trong một lần cứu Lượm thoát chết khỏi cơn hỏa hoạn, Niễng còn mang thêm một vết sẹo trên mặt khiến dung mạo càng thêm xấu xí. Tình yêu thanh mai trúc mã nhen nhóm giữa đôi bạn trẻ vấp phải sự phản đối kịch liệt của ông Hai Tuất. Mạch truyện càng thêm lắt léo khi cuộc đời đầy sóng gió của bà Hạnh Hòa – người mẹ ruột đã bỏ rơi Lượm năm xưa – dần được hé lộ, cùng với tấn bi kịch dài đằng đẵng phía sau quyết định nhận nuôi Lượm của ông Hai Tuất, người đàn ông độc thân chịu bao ánh mắt gièm pha của xóm giềng.
Giá trị nghệ thuật
Sông dài thể hiện rõ phong cách nổi bật của liên danh Hà Triều – Hoa Phượng: lời thoại hiện đại, sắc sảo, giàu chất văn chương; chuyện kịch đơn sơ mà kịch tính, cao trào đủ sức đem đến cho khán giả mọi trải nghiệm hỉ, nộ, ái, ố, bi, ai, lạc. Các nhân vật được xây dựng sống động như chính đời thực, không tô hồng hay lý tưởng hóa – từ ông Hai Tuất cương trực, bà Hạnh Hòa sắc sảo đến đôi trẻ Lượm – Niễng thuần khiết. Vở cũng là minh chứng cho khả năng vượt ra khỏi sân khấu của cải lương khi được chuyển thể thành công sang kịch nói và phim truyền hình.
Dấu ấn lịch sử
Bản dựng cải lương trên sân khấu Thanh Minh – Thanh Nga với những tên tuổi huyền thoại Năm Châu, Út Trà Ôn, Thanh Nga, Hữu Phước đã ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng người mộ điệu. Sau năm 1975, kịch bản tiếp tục được dựng lại nhiều lần, từ Sân khấu Vàng (2008), chương trình Bước chân hai thế hệ (2010) đến sân khấu Hoàng Thái Thanh, và đặc biệt là phiên bản phim truyền hình 39 tập năm 2013 của đạo diễn Trương Dũng. Hơn nửa thế kỷ sau ngày ra đời, Sông dài vẫn được xem là một trong những kịch bản có sức sống mạnh mẽ bậc nhất lịch sử sân khấu Việt Nam hiện đại.