Cổ Bản là một trong sáu bản hơi Bắc với cái tên gợi hình ảnh rất mạnh: “cổ” là trống, “bản” là bài — bài nhạc mang nhịp trống thúc giục. Với 34 câu, đây là bản dài nhất trong nhóm điệu Bắc, nhưng khác với Lưu Thủy trường thong thả, Cổ Bản đi với nhịp gấp rút, hối hả, như có tiếng trống vô hình đập liên hồi phía sau.
Trong cẩm nang sử dụng bài bản của sân khấu cải lương, Cổ Bản được xếp vào nhóm dùng cho “lúc kể chuyện, thuật chuyện có tính cách gấp rút, vội vàng”, bên cạnh Kim Tiền Huế, Mẫu Tầm Tử. Đó là những lớp tuồng nhân vật phải thuật lại sự việc trong tình thế khẩn cấp — tin dữ vừa đến, giặc đã kéo tới nơi, người thân đang nguy kịch. Nhịp nhạc dồn dập của Cổ Bản đẩy cao trào kịch tính mà không cần đến lời thoại giải thích.
Về nhạc pháp, dù thuộc điệu Bắc (mùa xuân, vui tươi), Cổ Bản lại mang một năng lượng căng thẳng đặc biệt. Các câu nhạc ngắn, dứt khoát, ít ngân nga; người đờn phải giữ nhịp chắc, đều, không được chùng; người ca phải lấy hơi tốt để theo kịp mạch gấp của bản suốt 34 câu. Đây là một trong những bản “tốn sức” nhất của điệu Bắc, thường chỉ những nghệ sĩ có bản lĩnh mới dám thể hiện trọn vẹn.
Trống trong tên, trống trong lòng
Điều thú vị là dù tên có chữ “cổ” (trống), Cổ Bản trong đờn ca tài tử thuần túy không nhất thiết phải có trống đệm — cái “trống” nằm trong chính cấu trúc nhịp của bản nhạc. Mỗi câu như một hồi trống nhỏ, dồn dập nối tiếp nhau. Khi được đưa lên sân khấu cải lương có dàn nhạc đầy đủ, tiếng trống chầu điểm vào càng làm nổi bật tính chất thúc giục vốn có của bản.
Bản nhạc của sự khẩn cấp
Cổ Bản nhắc nhở chúng ta rằng điệu Bắc không chỉ có vui tươi khoan khoái — nó còn có thể căng thẳng, gấp gáp khi cần. Sự đa dạng ấy chính là sức mạnh của hệ thống 20 bài bản Tổ: chỉ với sáu bản hơi Bắc, người xưa đã có đủ “màu sắc” để vẽ nên mọi trạng thái của mùa xuân đời người — từ thong dong dạo cảnh đến hối hả chạy đua với thời gian.