Đờn ca tài tử là nghệ thuật của đàn và ca, do người dân Nam Bộ sáng tạo để hát chơi với nhau sau những giờ lao động. "Tài tử" là người chơi vì có biệt tài và đam mê, không phải để mưu sinh. Trang này giới thiệu hai thành tố làm nên nghệ thuật ấy: những nhạc cụ và hệ thống bài bản, cũng chính là nền móng âm nhạc của sân khấu cải lương.
Phần 1Dàn tứ tuyệt, bốn giọng đàn kinh điển
Buổi đờn ca tài tử truyền thống được nâng đỡ bởi dàn nhạc gọi là tứ tuyệt, gồm bốn nhạc cụ:
Đàn kìm (đàn nguyệt)
Thân đàn tròn như mặt trăng, tiếng trong và đanh, thường giữ vai trò chủ lực dẫn dắt buổi hòa đờn. Người Nam Bộ gọi là đàn kìm, cây đàn gắn với hình ảnh người nhạc trưởng của dàn tài tử.
Đàn cò (đàn nhị)
Hai dây, kéo bằng vĩ, tiếng da diết như tiếng người, đàn cò thường "khóc" cùng người ca trong những đoạn bi ai.
Đàn tranh
Mười sáu dây thép trên mặt đàn dài, người chơi đeo móng gảy, tiếng long lanh như nước chảy, chất âm thanh gợi đúng phong vị sông nước phương Nam.
Đàn bầu (độc huyền cầm)
Chỉ một dây duy nhất mà tạo ra đủ cung bậc nhờ cần rung, nhạc cụ kỳ lạ bậc nhất của âm nhạc Việt, tiếng gần với tiếng nói con người nhất.
Bên cạnh tứ tuyệt, dàn nhạc tài tử còn có đàn tỳ bà, đàn tam, đàn sến, sáo, tiêu, và không thể thiếu song lang (song loan): miếng gỗ nhỏ gõ nhịp, tuy khiêm tốn mà là "trái tim" giữ cho cả dàn nhạc lẫn người ca đi cùng một nhịp.
Phần 2Guitar phím lõm, khi phương Tây cúi chào phương Nam
Khoảng thập niên 1930, dàn tài tử tiếp nhận thêm những nhạc cụ phương Tây: đàn guitar, violin và guitar Hawaii. Nhưng người Nam Bộ không dùng guitar nguyên bản: họ khoét lõm các phím đàn để ngón tay có thể nhấn dây tạo những nốt "non", những cái luyến láy uyển chuyển vốn là linh hồn của nhạc cổ truyền mà phím đàn thẳng không làm được.
Cây guitar phím lõm ra đời từ đó, một phát minh thuần Việt, và nhanh chóng trở thành nhạc cụ đệm chủ lực cho ca vọng cổ. Người nghe cải lương kỳ cựu có thể nhận ra một tay đàn guitar phím lõm giỏi chỉ qua cách anh ta "đưa" người ca vào câu: nâng đúng lúc, nhường đúng chỗ.
Phần 320 bài Tổ và bốn điệu hơi, "ngữ pháp" của âm nhạc tài tử
Bài bản tài tử không phải những sáng tác rời rạc. Chúng được sáng tạo dựa trên nền nhạc lễ, nhạc cung đình Huế và dân ca, rồi được hệ thống hóa thành 20 bài gốc, gọi là bài Tổ, chia theo bốn điệu hơi, mỗi hơi là một "khí hậu cảm xúc" riêng:
| Điệu hơi | Số bài Tổ | Tính chất |
|---|---|---|
| Bắc | 6 bài | Vui tươi, phóng khoáng |
| Lễ (Hạ) | 7 bài | Trang nghiêm, dùng trong tế lễ |
| Nam | 3 bài | An nhàn, thanh thoát |
| Oán | 4 bài | Đau buồn, chia ly |
Từ 20 bài Tổ, nhiều thế hệ nhạc sư đã cải biên, phát triển thành kho tàng 72 bản nhạc cổ. Điều làm nên sức sống của hệ thống này là nó không đóng khung: trên nền bài bản chuẩn, người chơi được ngẫu hứng và biến hóa theo cảm xúc, đúng như UNESCO ghi nhận khi vinh danh đờn ca tài tử năm 2013. Người soạn tuồng cải lương, về bản chất, là người kể chuyện bằng chính hệ thống bài bản này: chọn hơi Bắc cho cảnh vui, hơi Oán cho đoạn ly tan, và chừa bài vọng cổ cho khoảnh khắc nhân vật trút hết lòng mình.
Phần 4Giữ tiếng đàn hôm nay
Nghề làm đàn thủ công, nghề dạy đàn và các câu lạc bộ tài tử là ba mắt xích giữ cho âm thanh này không bị đứt đoạn. Hơn 2.500 câu lạc bộ, nhóm và gia đình tài tử đang sinh hoạt khắp 21 tỉnh thành phía Nam, phần lớn không bán vé, không sân khấu: chỉ có chiếu, đàn, trà và những người bạn tri âm. Đó là hình thức bảo tồn nguyên sơ nhất, và có lẽ bền nhất.
Một cây đàn có thể nằm yên trong tủ kính. Nhưng tiếng đàn chỉ sống khi có người ngồi xuống, lên dây và gảy nó giữa bạn bè.
Câu hỏi thường gặp
Dàn tứ tuyệt gồm những nhạc cụ nào?
Đàn kìm, đàn cò, đàn tranh và đàn bầu. Về sau đàn bầu thường được thay bằng guitar phím lõm trong nhiều dàn nhạc và trong ban nhạc cải lương.
20 bài Tổ là gì?
Là 20 bản nhạc gốc của hệ thống tài tử, chia theo bốn điệu hơi: 6 bài Bắc, 7 bài Lễ, 3 bài Nam, 4 bài Oán, nền tảng để phát triển thành 72 bản nhạc cổ.
Song lang có vai trò gì?
Là nhạc cụ gõ giữ nhịp cho cả dàn nhạc và người ca, "trái tim nhịp" của buổi đờn ca và vở cải lương.
Guitar phím lõm ra đời khi nào?
Khoảng thập niên 1930, khi nhạc công tài tử tiếp nhận guitar phương Tây và khoét lõm phím để bấm được các nốt luyến láy của nhạc cổ truyền.
Nguồn tham khảo: Lãnh sự quán Việt Nam tại Perth, tư liệu Di sản văn hóa phi vật thể (hệ thống 20 bài Tổ, bốn điệu hơi, nhạc cụ); Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hồ sơ UNESCO đờn ca tài tử 2013; Bách khoa toàn thư mở, mục từ "Đờn ca tài tử Nam Bộ" (dàn tứ tuyệt).
Hình ảnh trên trang là minh họa được tạo bằng công nghệ AI, có ghi chú rõ và không phải tư liệu gốc. Nội dung do Sáng Đèn biên soạn, đối chiếu nhiều nguồn trước khi đăng.