Đảo Ngũ Cung — thường được gọi tắt là Nam Đảo — là bản khép lại nhóm “ba bài Nam” trong hệ thống 20 bài bản Tổ, và cũng là bản có tính chất tương phản mạnh nhất so với hai bản còn lại. Nếu Nam Xuân khoan thai, Nam Ai nức nở thì Đảo Ngũ Cung bừng lên dồn dập, khẩn trương như trống trận thúc giục — một sự chuyển mình đầy kịch tính của hơi Nam.
Cái tên đã nói lên đặc trưng nhạc pháp: “đảo” chỉ kỹ thuật đảo phách — nhấn lệch nhịp, tạo cảm giác hối hả, gấp gáp; “ngũ cung” chỉ hệ thống năm cung bậc nền tảng. Nghệ nhân Ba Đợi cải biên bản này từ ca nhạc Huế cuối thế kỷ 19, cấu trúc lại toàn bộ chữ đờn và lớp lang cho hợp với thẩm mỹ tài tử Nam Bộ. Bản gồm 16 câu theo nhịp tư, nhưng nhờ những nhịp đảo phách dày đặc trong lòng câu mà nghe nhanh, gọn, dứt khoát hơn hẳn hai bản Nam kia.
Trong thực hành đờn ca, Đảo Ngũ Cung thường xuất hiện như một “cao trào” sau Nam Ai: từ chỗ tỉ tê bi lụy, dòng nhạc bỗng chuyển sang quyết liệt, như người đang khóc bỗng đứng phắt dậy hành động. Sự chuyển tiếp này cho thấy tư duy cấu trúc rất hiện đại của các bậc tiền nhân — họ đã biết dùng tương phản động để tạo kịch tính âm nhạc từ hơn một thế kỷ trước.
Trên sân khấu cải lương
Sân khấu cải lương khai thác triệt để tính chất gay gắt của Đảo Ngũ Cung: bản được dùng cho những lớp cãi vã, đối đáp, tranh biện — nơi nhân vật không còn kể lể mà đấu lý tay đôi. Cùng với Khổng Minh Tọa Lầu và Kim Tiền Bản, Đảo Ngũ Cung thuộc nhóm bản “nóng” nhất của hơi Nam, đòi hỏi người đờn ngón nhanh, chắc và người ca hơi dài, dứt khoát.
Một bản nhạc của hành động
Có thể nói Đảo Ngũ Cung là minh chứng cho sự đa dạng của hơi Nam: cùng một hệ thống chữ đờn gốc Huế, cùng xếp vào mùa thu, nhưng mỗi bản một tính cách — Xuân thì vui, Ai thì buồn, Đảo thì dồn dập. Người học đờn ca khi đã thuần thục cả ba bản mới thực sự nắm được linh hồn của điệu Nam, và Đảo Ngũ Cung chính là bài thi khó nhất trong ba bản ấy.