Tây Thi là bản điệu Bắc mang tên một nhân vật lịch sử — nàng Tây Thi, một trong tứ đại mỹ nhân của Trung Hoa cổ đại. Việc đặt tên người cho bản nhạc không phải hiếm trong kho tàng tài tử (như Chiêu Quân trong các bản lý), nhưng Tây Thi là bản duy nhất trong 20 bài bản Tổ mang tên mỹ nhân, và giai điệu của nó cũng “đẹp” đúng như tên gọi: uyển chuyển, mềm mại, trau chuốt.
Về cấu trúc, Tây Thi được truyền lại với 3 lớp, mỗi lớp là một chặng phát triển của giai điệu. Trong cẩm nang sử dụng, bản thuộc nhóm “kể chuyện, thuật chuyện có tính cách hòa hoãn bình thường”, bên cạnh Lưu Thủy Trường, Phú Lục, Xuân Tình, Bình Bán Chấn. Nhịp đi của bản khoan thai, câu nhạc mềm mại, rất hợp với giọng ca nữ — có lẽ vì thế mà người xưa đặt tên mỹ nhân cho nó.
Trên sân khấu cải lương, Tây Thi thường xuất hiện ở những lớp có nhân vật nữ trung tâm: nàng thuật lại nỗi lòng, kể về quá khứ, hay đơn giản là xuất hiện trong khung cảnh thơ mộng. Giai điệu uyển chuyển của bản như một thứ “khung hình” tôn lên vẻ đẹp của nhân vật.
Tên người trong bản nhạc
Truyền thống đặt tên nhân vật lịch sử cho bản nhạc phản ánh cách người xưa cảm nhận âm nhạc: mỗi bản nhạc có một “tính cách” như con người, và cái tên là cách gọi tên tính cách ấy. Tây Thi — mỹ nhân với vẻ đẹp khiến cá phải lặn — gợi một giai điệu đẹp đến mức người nghe phải lặng người. Đó là một cách đặt tên đầy thi vị, rất Việt Nam.
Giữa sáu bản hơi Bắc
Nếu phải xếp hạng độ “mềm mại” trong sáu bản hơi Bắc, Tây Thi có lẽ đứng đầu — mềm hơn cả Xuân Tình. Trong khi các bản Bắc khác thiên về kể chuyện, đối đáp hay khuấy động, Tây Thi nghiêng về tôn vinh cái đẹp. Nghe bản Tây Thi, người ta hiểu thêm một điều: điệu Bắc không chỉ biết vui, mà còn biết đẹp — một vẻ đẹp dịu dàng, nữ tính, rất riêng.