Chùa Dâu ở Bắc Ninh được tôn vinh là "đệ nhất cổ tự trời Nam" — ngôi chùa cổ nhất Việt Nam, nơi Phật giáo đầu tiên được truyền bá vào nước ta từ hơn 1.800 năm trước. Được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2013, chùa Dâu là cái nôi của Phật giáo Việt Nam, gắn với truyền thuyết Man Nương và tín ngưỡng thờ Tứ Pháp độc đáo — sự hòa quyện giữa Phật giáo Ấn Độ và tín ngưỡng dân gian Việt.
Lịch sử: cái nôi Phật giáo Việt Nam
Vào khoảng thế kỷ 2–3, các thương nhân, tăng sĩ Ấn Độ theo đường biển đến Luy Lâu — trung tâm chính trị, kinh tế của Giao Chỉ xưa, mang theo Phật giáo. Tại đây, Phật giáo gặp gỡ tín ngưỡng dân gian Việt, hình thành nên trung tâm Phật giáo Dâu với chùa Dâu là ngôi chùa đầu tiên. Truyền thuyết kể về Man Nương — người con gái Việt kết duyên với nhà sư Ấn Độ Khâu Đà La, sinh ra Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) — bốn vị thần mây, mưa, sấm, chớp được thờ trong các chùa vùng Dâu. Sự tích này thể hiện quá trình "Việt hóa" Phật giáo, tạo nên một dòng Phật giáo mang đậm bản sắc dân tộc.
Kiến trúc: dấu ấn 18 thế kỷ
Chùa Dâu ngày nay mang kiến trúc thời Lê – Nguyễn với tam quan, sân chùa, tòa tiền đường, thượng điện. Trong chùa thờ Tứ Pháp cùng tượng Man Nương, Khâu Đà La. Đặc biệt, tháp Hòa Phong — ngọn tháp gạch 3 tầng từ thời Trần còn sót lại sau khi chùa bị phá hủy trong kháng chiến — là một trong những tháp cổ quý hiếm, minh chứng cho lịch sử gần hai thiên niên kỷ của ngôi chùa. Lễ hội chùa Dâu được tổ chức vào mùng 8 tháng 4 âm lịch hằng năm với nghi lễ rước Tứ Pháp trang trọng, thu hút đông đảo Phật tử và du khách.
Ý nghĩa: cội nguồn của Phật giáo Việt
Chùa Dâu là nơi bắt đầu của Phật giáo Việt Nam — dòng Phật giáo "nhập thế", gắn bó với dân tộc, khác biệt với nhiều nơi trên thế giới. Từ trung tâm Dâu, Phật giáo lan tỏa khắp đất nước, trở thành một phần máu thịt của văn hóa Việt. Đến chùa Dâu là về với cội nguồn, nơi mỗi viên gạch, mỗi pho tượng đều thấm đẫm 1.800 năm lịch sử Phật giáo dân tộc.