Chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Ninh được tôn là "chùa tổ" — nơi phát tích và trung tâm của Thiền phái Trúc Lâm, dòng thiền do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. Được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2015 và là một thành phần của Di sản thế giới UNESCO "Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc" (2025), ngôi chùa nổi tiếng với kho mộc bản kinh Phật gồm 3.050 bản khắc gỗ — kho mộc bản lớn nhất và quý nhất Việt Nam.
Lịch sử: chùa tổ của Thiền phái Trúc Lâm
Chùa Vĩnh Nghiêm được xây dựng vào thời Lý – Trần, là nơi Trúc Lâm Tam Tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang) đã tu hành, hoằng pháp. Đây được coi là nơi khởi nguồn của Thiền phái Trúc Lâm trước khi trung tâm chuyển về Yên Tử. Trải qua các triều đại, chùa luôn là trung tâm Phật giáo quan trọng của vùng Kinh Bắc, nơi đào tạo tăng tài, lưu giữ kinh điển. Kho mộc bản của chùa với 3.050 bản khắc gỗ ghi lại các bộ kinh, sách Phật giáo được khắc từ nhiều thế kỷ trước, là kho tàng tư liệu vô giá về lịch sử Phật giáo và văn hóa Việt Nam.
Kiến trúc: nét cổ kính của chùa tổ
Chùa Vĩnh Nghiêm có kiến trúc truyền thống với tam quan, sân chùa rộng, các tòa tiền đường, thượng điện, nhà tổ. Trong chùa thờ Tam Tổ Trúc Lâm cùng hệ thống tượng Phật cổ. Không gian chùa trang nghiêm, cổ kính với những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Kho mộc bản được bảo quản cẩn thận trong nhà mộc bản — mỗi bản gỗ là một tác phẩm chạm khắc tinh xảo, là chứng tích của nền văn hóa in ấn, xuất bản cổ của dân tộc.
Ý nghĩa: trung tâm của dòng thiền Việt
Chùa Vĩnh Nghiêm là biểu tượng của Thiền phái Trúc Lâm — dòng thiền "nhập thế" mang đậm bản sắc Việt, thể hiện triết lý "Cư trần lạc đạo" của Trần Nhân Tông. Việc UNESCO ghi danh quần thể có chùa Vĩnh Nghiêm năm 2025 khẳng định giá trị toàn cầu của di sản Phật giáo Việt Nam. Đến chùa Vĩnh Nghiêm là về với cội nguồn của dòng thiền dân tộc, nơi tư tưởng và văn hóa Việt được hun đúc suốt 700 năm qua.