Đền Phù Đổng ở Gia Lâm là nơi thờ Phù Đổng Thiên Vương — tức Thánh Gióng, vị anh hùng trong truyền thuyết đã đánh thắng giặc Ân xâm lược, một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2013, đền Phù Đổng là trung tâm của hội Gióng — lễ hội đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010.
Truyền thuyết: người anh hùng làng Gióng
Theo truyền thuyết, vào thời Hùng Vương thứ 6, giặc Ân kéo sang xâm lược. Tại làng Gióng có cậu bé lên ba vẫn chưa biết nói, bỗng một hôm nghe tiếng loa gọi người tài đánh giặc, cậu vụt lớn nhanh như thổi, xin vua cho ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt để ra trận. Cậu bé vươn mình thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt xông ra trận, đánh tan quân giặc. Khi roi sắt gãy, ngài nhổ cả bụi tre bên đường quật giặc. Thắng trận, ngài cưỡi ngựa bay về trời, để lại áo giáp sắt tại chân núi. Vua nhớ công ơn, phong là Phù Đổng Thiên Vương, lập đền thờ tại quê hương. Câu chuyện Thánh Gióng là biểu tượng của sức mạnh đoàn kết toàn dân, của tinh thần "toàn dân đánh giặc" — khi đất nước lâm nguy, cả trẻ em cũng đứng lên.
Kiến trúc: quần thể đền Thượng – đền Hạ
Quần thể đền Phù Đổng gồm đền Thượng (nơi thờ chính) và đền Hạ, cùng các hạng mục như thủy đình, giếng Ngọc, vườn tre. Kiến trúc đền mang đậm nét truyền thống với chạm khắc tinh xảo, các bức hoành phi câu đối ca ngợi công đức Thánh Gióng. Đặc biệt, hội Gióng được tổ chức hằng năm từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Tư âm lịch, là một trong những lễ hội lớn nhất đồng bằng Bắc Bộ với nghi lễ rước kiệu, tế lễ và các trò diễn xướng dân gian tái hiện trận đánh giặc Ân, thu hút hàng vạn du khách.
Ý nghĩa: sức mạnh của lòng yêu nước
Thánh Gióng là hình tượng bất tử của lòng yêu nước Việt Nam — người anh hùng từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu, rồi bay về trời, không màng danh lợi. Tín ngưỡng thờ Thánh Gióng cùng hội Gióng đã trở thành di sản tinh thần quý báu, giáo dục các thế hệ về truyền thống đoàn kết, dũng cảm chống ngoại xâm. Đền Phù Đổng hôm nay vẫn là điểm hẹn tâm linh, nơi người dân tìm về cội nguồn, cầu mong quốc thái dân an.