Thánh địa Mỹ Sơn là trung tâm tôn giáo và văn hóa quan trọng nhất của vương quốc Chăm Pa — một nền văn minh rực rỡ từng tồn tại dọc dải đất miền Trung Việt Nam suốt hơn mười thế kỷ. Ẩn mình trong một thung lũng kín đáo được bao bọc bởi núi rừng, quần thể đền tháp Hindu thờ thần Shiva này được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1999, là minh chứng hùng hồn cho tài năng kiến trúc và nghệ thuật của người Chăm xưa.
Lịch sử: mười thế kỷ trung tâm tín ngưỡng Chăm Pa
Mỹ Sơn được xây dựng từ khoảng thế kỷ 4 dưới thời vua Bhadravarman, ban đầu là một ngôi đền gỗ thờ thần Bhadresvara — một hóa thân của thần Shiva. Qua các triều đại Chăm Pa, đặc biệt là thời kỳ hoàng kim từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 13, các vua Chăm liên tục cho xây dựng, trùng tu và mở rộng thánh địa, biến nơi đây thành trung tâm hành lễ, nơi các vị vua đến cầu nguyện và sau khi qua đời được thờ phụng như thần linh. Tên gọi Mỹ Sơn trong tiếng Việt có nghĩa là "ngọn núi đẹp", phản ánh vị trí linh thiêng của thung lũng. Sau khi vương quốc Chăm Pa suy vong vào thế kỷ 15, thánh địa bị rừng rậm nuốt chửng và lãng quên suốt nhiều thế kỷ, cho đến khi người Pháp phát hiện lại vào cuối thế kỷ 19. Đáng tiếc, chiến tranh đã tàn phá nặng nề: nhiều tháp bị bom đạn san phẳng, trong đó có tháp A1 — ngọn tháp cao nhất và đẹp nhất với chiều cao 24 mét.
Kiến trúc: bí ẩn của những viên gạch nung
Điều khiến các nhà khoa học kinh ngạc nhất ở Mỹ Sơn là kỹ thuật xây dựng: những ngọn tháp được xếp hoàn toàn bằng gạch nung, khít đến mức không thể luồn một lưỡi dao vào khe, mà không hề sử dụng vữa kết dính. Bí quyết của người Chăm xưa đến nay vẫn chưa được giải mã hoàn toàn. Mỗi cụm tháp thường gồm tháp chính (kalan) thờ Linga – Yoni biểu tượng thần Shiva, tháp cổng (gopura), tháp lưu trữ và nhà hội. Tháp chính B1 là công trình tiêu biểu còn lại, với thân tháp vươn cao, các tầng mái thu nhỏ dần mô phỏng núi thiêng Meru của Ấn Độ giáo. Toàn bộ tháp đều quay mặt về hướng đông đón ánh bình minh, tường tháp chạm khắc dày đặc các phù điêu vũ nữ Apsara, thần linh và linh vật. Nghệ thuật điêu khắc Chăm ở Mỹ Sơn đạt đến đỉnh cao với phong cách Trà Kiệu tinh xảo, mềm mại, được đánh giá là một trong những nền nghệ thuật Hindu đặc sắc nhất Đông Nam Á.
Ý nghĩa văn hóa: hồi sinh từ đống đổ nát
Sau chiến tranh, công cuộc bảo tồn Mỹ Sơn trở thành một câu chuyện hợp tác quốc tế cảm động. Các chuyên gia Ba Lan đã có mặt từ những năm 1980 để gia cố khẩn cấp, sau này là sự giúp đỡ của Ấn Độ, Nhật Bản và nhiều tổ chức quốc tế trong việc trùng tu, phục dựng các nhóm tháp. Những chương trình biểu diễn nghệ thuật Chăm, lễ hội Kate của đồng bào Chăm được tổ chức ngay trong không gian thánh địa, đưa di sản trở lại với đời sống tâm linh. Mỹ Sơn hôm nay không chỉ là điểm đến của du khách yêu lịch sử mà còn là niềm tự hào của cộng đồng người Chăm — dân tộc đã sáng tạo nên nền văn minh rực rỡ này và vẫn đang gìn giữ bản sắc văn hóa độc đáo của mình trên dải đất miền Trung.