Bảo tồn & phát triển di sản cải lương Nam Bộ

Ngày 5 tháng 12 năm 2013, tại Baku (Azerbaijan), UNESCO ghi danh Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đó là niềm tự hào của người phương Nam, và cũng là điểm khởi đầu của một cam kết dài hạn: di sản được thế giới công nhận thì phải được chính cộng đồng giữ cho sống.

Trụ cột 1Cộng đồng thực hành, nền móng không gì thay thế được

UNESCO đánh giá cao đờn ca tài tử ở chính điểm này: di sản được trao truyền liên tục qua giáo dục chính thức và không chính thức trên khắp 21 tỉnh thành phía Nam, và không ngừng được tái tạo qua giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng. Hơn 2.500 câu lạc bộ, nhóm và gia đình tài tử đang sinh hoạt thường xuyên, trong nhà, ngoài vườn, bên bờ sông, ở đám giỗ, đám cưới hay những đêm trăng sáng.

Nền tảng âm nhạc của cộng đồng ấy là hệ thống 20 bài Tổ thuộc bốn điệu hơi, 6 bài Bắc vui tươi phóng khoáng, 7 bài Lễ trang nghiêm, 3 bài Nam an nhàn thanh thoát, 4 bài Oán đau buồn chia ly, cùng kho tàng 72 bản nhạc cổ được cải biên liên tục qua nhiều thế hệ. Hiểu được hệ thống này là hiểu "ngữ pháp" mà từ đó cải lương đã xây nên cả một sân khấu.

Trụ cột 2Truyền nghề, cách bảo tồn lâu đời nhất

Trước khi có trường lớp và sách vở, cải lương được giữ bằng cách duy nhất: người thầy sửa cho người trò từng câu ca, từng nhịp đờn, trực tiếp và kiên nhẫn. Lễ giỗ tổ nghề vào ngày 12 tháng 8 âm lịch hằng năm không chỉ là nghi lễ tri ân, đó còn là ngày hội của sự truyền nghề, nơi các thế hệ làm nghề gặp nhau.

Ngày nay, truyền nghề còn diễn ra trong các trường nghệ thuật, các lớp học cộng đồng và các chương trình đưa nghệ nhân vào trường học. Thách thức lớn nhất là thời gian: mỗi nghệ nhân lớn tuổi là một "thư viện sống", và khi họ ra đi mà chưa kịp truyền hết, một phần di sản sẽ mất theo.

Trụ cột 3Số hóa tư liệu, chạy đua với sự hư hỏng

Ảnh sẽ bạc màu, băng sẽ hỏng, giấy sẽ mục. Các nhà hát, bảo tàng và cá nhân tâm huyết đang từng bước rà soát, chụp lại, scan và hệ thống hóa tư liệu sân khấu: bản tuồng chép tay, áp phích, hình ảnh, băng ghi âm và hồi ức của người trong nghề. Sau dấu mốc UNESCO, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công bố Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ, trong đó việc lưu giữ, tư liệu hóa là một nhiệm vụ trọng tâm.

Trụ cột 4Đổi mới để di sản gặp khán giả hôm nay

Bảo tồn không có nghĩa là đóng băng. Cải lương của thế kỷ 21 đang thử nhiều con đường: phục dựng vở kinh điển với ngôn ngữ dàn dựng mới, biểu diễn trong không gian lớn kết hợp công nghệ, đưa trích đoạn lên các nền tảng video để người trẻ "gặp" cải lương lần đầu ngay trên điện thoại, và gắn di sản với du lịch trải nghiệm, nghe tài tử trên sông, thăm cái nôi Mỹ Tho hay đất Bạc Liêu của Dạ cổ hoài lang.

Ranh giới cần giữ là: đổi mới phương thức, không đánh mất cốt cách. Một vở cải lương có thể thay đổi ánh sáng, sân khấu, nhịp dựng, nhưng câu vọng cổ xuống đúng hơi, đúng tình, thì vẫn là điều khán giả kỳ cựu dùng để nhận ra "đúng chất" hay không.

Trụ cột 5Nuôi khán giả, nửa còn lại của di sản

Mọi nỗ lực bảo tồn sẽ dang dở nếu khán phòng vắng người trẻ. Tin vui là cánh cửa vào cải lương chưa bao giờ rộng như hôm nay: một trích đoạn vài phút trên mạng xã hội có thể là lần đầu một bạn trẻ nghe vọng cổ, và nếu trích đoạn ấy đủ hay, bạn trẻ đó có thể sẽ mua vé xem trọn một vở. Nhiệm vụ của người làm nghề và người làm nội dung di sản là bắc đủ những cây cầu như thế.

Tương lai của di sản được quyết định bởi hai điều: còn người trẻ muốn bước lên sân khấu, và còn người trẻ muốn bước vào khán phòng.

Câu hỏi thường gặp