Tháp Po Klong Garai ở Khánh Hòa là cụm 3 tháp Chăm được xây dựng vào cuối thế kỷ 13 – đầu thế kỷ 14 để thờ vua Po Klong Garai — được đánh giá là cụm tháp Chăm hùng vĩ và đẹp nhất còn lại ở Việt Nam. Được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2016, tháp là trung tâm tín ngưỡng của người Chăm Bàlamôn, nơi diễn ra lễ hội Katê lớn nhất hằng năm.
Lịch sử: tháp thờ vua Po Klong Garai
Cụm tháp được xây dựng cuối thế kỷ 13 – đầu thế kỷ 14 (thời vua Chế Mân) để thờ vua Po Klong Garai (1151–1205) — vị vua có công khai mương đắp đập, dẫn thủy nhập điền, được nhân dân tôn thờ. Năm 1979, tháp được xếp hạng di tích cấp quốc gia; ngày 22/12/2016 được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2499/QĐ-TTg. Quần thể gồm tháp Chính (cao 20,5 m), tháp Lửa và tháp Cổng còn tương đối nguyên vẹn.
Kiến trúc và lễ hội Katê
Tháp Po Klong Garai đạt đến đỉnh cao của kiến trúc, điêu khắc Champa: gạch nung xây không vữa với kỹ thuật liên kết tinh tế, phù điêu, hoa văn, tượng trang trí sắc nét. Hằng năm, lễ hội Katê — Tết của người Chăm Bàlamôn — diễn ra tại tháp với nghi lễ, múa, âm nhạc truyền thống, thu hút hàng vạn người Chăm và du khách. Trong tháp còn có bia Phước Thiện và tượng thờ vua Po Klong Garai được công nhận bảo vật quốc gia.
Ý nghĩa: trái tim văn hóa Chăm
Tháp Po Klong Garai là "trái tim" trong đời sống tinh thần của đồng bào Chăm — nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau qua từng nhịp trống Katê. Di tích vừa là kiệt tác kiến trúc, vừa là không gian văn hóa sống, là niềm tự hào của di sản Champa Việt Nam.