Di tích khảo cổ Sa Huỳnh ở Đức Phổ, Quảng Ngãi là di chỉ tiêu biểu của văn hóa Sa Huỳnh — nền văn hóa tiền sử rực rỡ cách nay khoảng 3.000–2.000 năm, nổi tiếng với tục mộ chum và những đồ trang sức tinh xảo. Được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2022, Sa Huỳnh là một trong ba nền văn hóa tiền sử lớn của Việt Nam (cùng Đông Sơn, Óc Eo), với chứng tích về giao lưu hàng hải sôi động trên Biển Đông từ thời tiền sử.
Lịch sử: văn hóa Sa Huỳnh
Văn hóa Sa Huỳnh được phát hiện năm 1909 khi người Pháp tìm thấy những mộ chum tại Sa Huỳnh. Đây là nền văn hóa của cư dân ven biển miền Trung, sống bằng nông nghiệp, ngư nghiệp và thủ công nghiệp. Người Sa Huỳnh nổi tiếng với kỹ thuật chế tác đồ trang sức bằng đá, mã não, thủy tinh — những sản phẩm được trao đổi rộng rãi trong khu vực Đông Nam Á, chứng tỏ mạng lưới giao thương hàng hải phát triển từ 2.000–3.000 năm trước.
Di tích: mộ chum và hiện vật
Di chỉ Sa Huỳnh với các mộ chum — chum gốm lớn dùng để mai táng người chết kèm đồ tùy táng. Các hiện vật khai quật gồm công cụ đá, đồ gốm, khuyên tai, vòng tay bằng đá quý, hạt chuỗi thủy tinh. Nhiều hiện vật được trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ngãi và các bảo tàng lớn.
Ý nghĩa: cầu nối biển Đông
Văn hóa Sa Huỳnh chứng minh rằng từ thời tiền sử, cư dân Việt Nam đã vươn ra biển lớn, tham gia mạng lưới giao lưu hàng hải khu vực. Di tích Sa Huỳnh là niềm tự hào về truyền thống biển đảo của dân tộc, là nguồn tư liệu quý cho nghiên cứu lịch sử Đông Nam Á.