Làng Đông Hồ (nay là tổ dân phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) là quê hương của dòng tranh khắc gỗ dân gian nổi tiếng nhất Việt Nam. Với tuổi nghề khoảng 400 năm, tranh Đông Hồ từng là món quà Tết không thể thiếu trong mỗi gia đình Việt, và tháng 12/2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Lịch sử làng tranh
Nghề làm tranh ở Đông Hồ hình thành từ khoảng thế kỷ 17, bên dòng sông Đuống thơ mộng. Xưa kia, cả làng có hàng chục dòng họ cùng làm tranh; mỗi dịp Tết đến, tiếng in tranh rộn ràng khắp xóm, tranh theo thuyền buôn đi khắp cả nước. Tranh Đông Hồ đã đi vào thi ca qua hai câu thơ nổi tiếng của Hoàng Cầm trong "Bên kia sông Đuống": "Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong / Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp". Trải qua thời gian, nghề tranh mai một dần; đến năm 2026, cả làng chỉ còn 3 gia đình với khoảng 30 người còn giữ nghề — chính thực trạng này khiến UNESCO ghi danh nghề tranh Đông Hồ là di sản cần bảo vệ khẩn cấp.
Quy trình làm tranh đặc trưng
Điều làm nên nét riêng của tranh Đông Hồ là giấy điệp và màu hoàn toàn tự nhiên. Giấy được làm từ vỏ cây dó, sau đó quét một lớp bột vỏ sò điệp nghiền mịn tạo độ óng ánh đặc trưng. Màu vẽ chiết xuất từ thiên nhiên: đen từ than tre, xanh từ lá chàm, vàng từ hoa hòe, đỏ từ son, trắng từ vỏ sò điệp. Người nghệ nhân vẽ mẫu rồi khắc lên ván gỗ — mỗi màu một ván riêng — sau đó in thủ công từng lớp màu lên giấy, nét đen viền luôn được in sau cùng. Cuối cùng, tranh được bồi một lớp hồ gạo nếp để bảo vệ màu sắc, giúp tranh bền đẹp theo năm tháng. Các chủ đề quen thuộc gồm Đám cưới chuột, Gà lợn âm dương, Cá chép vượt vũ môn, Trâu, Vinh hoa phú quý, Thần kê, Đàn gà mẹ con — mỗi bức tranh đều chứa đựng ước vọng về cuộc sống no đủ, hạnh phúc.
Giá trị văn hóa
Tranh Đông Hồ là kho tàng mỹ thuật dân gian, phản ánh sinh động đời sống, tín ngưỡng và ước mơ của người nông dân Việt. Từ tranh thờ, tranh chúc Tết đến tranh châm biếm dí dỏm, mỗi tác phẩm đều mang đậm triết lý nhân sinh. Việc được UNESCO ghi danh năm 2025 đã mở ra cơ hội mới cho nghề tranh: các nghệ nhân được hỗ trợ truyền nghề, làng tranh đón nhiều du khách đến tham quan, trải nghiệm in tranh. Giữ gìn tranh Đông Hồ hôm nay chính là giữ gìn một phần hồn Việt cho các thế hệ mai sau.