Vọng cổ & Dạ cổ hoài lang

Người trong nghề vẫn nói với nhau rằng không có vọng cổ thì cải lương khó mà thành. Không phải ngẫu nhiên: vọng cổ nằm ở đúng những nút thắt cảm xúc nhất của vở diễn, lúc nhân vật giãi bày nỗi lòng không thể nói bằng lời thường. Trang này kể lại nguồn gốc, cấu trúc và cách nghe một bài vọng cổ cho trọn vẹn.

Phần 1Đêm rằm tháng 8 năm 1919 ở Bạc Liêu

Tác giả của bản nhạc gốc là Cao Văn Lầu (1892 đến 1976), một nhạc sĩ tài tử đất Bạc Liêu mà người đời gọi thân mật là Sáu Lầu. Tương truyền, cảm hứng của ông đến từ hình ảnh những người vợ mòn mỏi chờ chồng, "dạ cổ hoài lang" được hiểu là "đêm nghe tiếng trống, nhớ người chồng đi xa". Bản nhạc được công bố vào đêm rằm tháng 8 năm 1919, trong không khí của những buổi đờn ca tài tử miền sông nước.

Lúc mới ra đời, Dạ cổ hoài lang có 20 câu, mỗi câu chỉ vỏn vẹn 2 nhịp. Giai điệu chậm, buồn, lời ca mở đầu bằng hình ảnh người chinh phụ ngóng tin chồng: bảo kiếm đã sắc phong lên đường, còn người ở lại "vào ra luống trông tin chàng". Chính gánh hát Thầy Năm Tú ở Mỹ Tho, gánh hát khai sinh sân khấu cải lương, là nơi đưa bản nhạc này lên sân khấu lần đầu, và từ đó nó lan đi khắp các gánh hát Nam Bộ.

Phần 2Nửa thế kỷ "viết tiếp", từ nhịp 2 đến nhịp 64

Điểm đặc biệt nhất của vọng cổ là nó không có một "phiên bản cuối cùng" do một người chốt lại. Khi đi vào sân khấu, các soạn giả và nhạc sĩ liên tục nới rộng nhịp để người ca có thêm đất diễn, mỗi lần gấp đôi nhịp là một lần bài ca sâu thêm:

Giới nghiên cứu rút ra một nhận định đẹp: Cao Văn Lầu là cha đẻ của Dạ cổ hoài lang nhịp 2, còn vọng cổ từ nhịp 4 trở đi là công trình chung của "tài tử tứ phương", một bản nhạc thuộc về cộng đồng, được cộng đồng nuôi lớn. Đó cũng là lý do mỗi thế hệ danh ca lại để lại một cách ca vọng cổ rất riêng, không ai giống ai.

Phần 3Giải phẫu một bài vọng cổ nhịp 32

Một bài ca vọng cổ hoàn chỉnh trên sân khấu thường gồm 6 câu, mỗi câu 32 nhịp. Khoảng trống giữa các chữ chính là nơi nghệ sĩ thể hiện đẳng cấp: xuống vọng cổ phải "đổ" hơi cho mượt, nhả chữ phải rõ mà vẫn mềm, và quan trọng nhất là cái "hồn", khán giả kỳ cựu chỉ cần nghe một câu đầu là biết người ca có đang sống cùng nhân vật hay không.

Về nội dung, 6 câu vọng cổ thường đi theo một hành trình cảm xúc: mở đầu là hoàn cảnh, giữa bài là dồn nén và cao trào tâm sự, cuối bài là điểm rơi, có thể là một quyết định, một lời thề, hay chỉ là một tiếng thở dài chấp nhận số phận. Soạn giả giỏi viết vọng cổ là người biết chừa đúng chỗ cho người ca "thở" cùng nhân vật.

Phần 4Những giọng ca làm nên chuẩn mực

Nhắc đến vọng cổ là nhắc đến NSND Út Trà Ôn (1919 đến 2001), người được tôn là "đệ nhất danh ca". Giọng ca của ông nổi tiếng bởi hơi dài hiếm có: có những đoạn giữa câu kéo dài đến ngỡ ngàng mà nhịp vẫn chắc "như đúc khuôn", và người nghe tinh ý còn nghe thấy cả tiếng thở dài nằm trong từng câu hát. Năm 1959, bài ca cổ Tình anh bán chiếu của soạn giả Viễn Châu qua giọng Út Trà Ôn đã tạo nên một hiện tượng: đĩa hát lan từ các nhóm đờn ca tài tử đến tiểu thương, công chức, quân đội, đi đến đâu cũng nghe người ta ngân nga chuyện anh bán chiếu thầm thương cô gái đặt mua chiếu rồi lỡ hẹn.

Sau Út Trà Ôn, mỗi thời kỳ lại có những giọng ca vọng cổ được khán giả truyền tụng, từ các danh ca thời hoàng kim của sân khấu đến lớp nghệ sĩ trẻ hôm nay. Điểm chung của họ: không ai ca vọng cổ giống ai, vì bản nhạc này được sinh ra để mỗi người ca gửi câu chuyện của chính mình vào đó.

Phần 5Lý do phải giữ vọng cổ bằng mọi giá

Vọng cổ là nơi cải lương khác biệt với mọi loại hình sân khấu khác trên thế giới: một cấu trúc nhạc được cộng đồng sáng tạo tập thể suốt nửa thế kỷ, và vẫn đang được người nghe hôm nay thuộc lòng, hát theo trong những buổi đờn ca tài tử khắp 21 tỉnh thành phía Nam. Giữ vọng cổ không chỉ là giữ một bài hát, là giữ cách người Nam Bộ giãi bày lòng mình: chậm rãi, sâu lắng và đầy nhân hậu.

Một bản nhạc hay có thể do một người viết ra. Nhưng một bản nhạc sống được trăm năm là do cả cộng đồng cùng viết tiếp.

Câu hỏi thường gặp