Hồ Nguyệt Cô hóa cáo là vở tuồng cổ truyền khuyết danh, lưu hành từ trước năm 1950 – một trong những tác phẩm cổ xưa nhất của sân khấu tuồng cổ Nam Bộ. Vở diễn gắn liền với các nghệ sĩ Ngọc Giàu, NSND Thanh Tòng và Tài Linh, khai thác bi kịch tình yêu và cái giá của sự mù quáng qua câu chuyện nàng cáo tu luyện thành người.
Cốt truyện (tóm tắt)
Nàng cáo tu luyện ngàn năm hóa thành người con gái xinh đẹp với tên gọi Hồ Nguyệt Cô. Vì yêu một chàng trai và nhẹ dạ cả tin, nàng bị lừa mất viên ngọc thần – báu vật quý giá nhất, cũng là nguồn gốc sức mạnh của mình. Mất ngọc, nàng phải hiện về nguyên hình trong đau đớn, vật vã giữa hai hình hài người và cáo. Phân cảnh này được xem là một trong những lớp diễn khó nhất của tuồng cổ, đòi hỏi người nghệ sĩ phải thể hiện được nỗi đau đớn tột cùng của sự mất mát và phản bội.
Giá trị nghệ thuật
Hồ Nguyệt Cô hóa cáo mang bài học sâu sắc về việc giữ gìn bản sắc và những giá trị quý giá nhất của bản thân trước những cám dỗ phù phiếm. Viên ngọc thần trong vở là ẩn dụ cho những gì tinh túy nhất của con người – một khi đánh mất vì mù quáng trong tình yêu, cái giá phải trả là vô cùng đắt. Vở diễn cũng là một trong những tác phẩm thể hiện rõ nhất nghệ thuật hóa trang, vũ đạo của tuồng cổ trong việc thể hiện sự biến hóa giữa người và thú.
Dấu ấn lịch sử
Là tuồng cổ có niên đại sớm nhất trong danh mục những vở cải lương kinh điển, Hồ Nguyệt Cô hóa cáo là cầu nối giữa hát bội truyền thống và cải lương hiện đại. Việc Thanh Tòng – "thống soái" của cải lương tuồng cổ – từng vào vai trong vở từ khi còn là thần đồng sân khấu cho thấy vị trí đặc biệt của tác phẩm trong việc đào tạo và thử thách các thế hệ nghệ sĩ tuồng cổ.