San hậu là vở tuồng cổ truyền có nguyên tác từ tuồng của Đào Tấn – bậc thầy của hát bội Việt Nam, được NSND Thanh Tòng chuyển thể và phát huy trên sân khấu cải lương. Tác phẩm gắn liền với gia tộc Bầu Thắng – Minh Tơ – Thanh Tòng, lưu hành từ thập niên 1950 và là một trong những vở diễn mà Thanh Tòng đã thể hiện từ khi mới 6 tuổi.
Cốt truyện (tóm tắt)
Vở diễn lấy bối cảnh nước Tề khi vua già yếu sắp qua đời. Thái sư Tạ Thiên Lăng cùng anh em âm mưu chiếm ngôi, tống giam Phàn thứ hậu đang mang thai và giết hại lão quan Lý Khắc Tường. Võ tướng Khương Linh Tá giả hàng thái sư nhưng tìm cách cứu thái hậu; bà Nguyệt Hạo – chị của anh em họ Tạ, cũng là thứ hậu của vua – đau đớn vì các em phản bội, đã cùng thái giám và Khương Linh Tá lập mưu cứu thứ hậu cùng hoàng tử mới sinh thoát khỏi ngục tối. Sau nhiều biến cố máu lửa, cuối cùng chính nghĩa thắng gian tà: hoàng tử lên ngôi, kẻ phản nghịch bị trừng trị.
Giá trị nghệ thuật
San hậu là một trong những vở tuồng cổ điển hình với đầy đủ những yếu tố làm nên sức hấp dẫn của thể loại: âm mưu cung đình, những màn đấu trí căng thẳng, những hy sinh cao cả vì đại nghĩa và cái kết có hậu khi chính nghĩa thắng gian tà. Nhân vật Khương Linh Tá – võ tướng trung nghĩa, dù bị chém đứt đầu vẫn hiện về thành ngọn đuốc đưa đường – trở thành biểu tượng đẹp cho lòng trung thành tuyệt đối. Vở diễn cũng thể hiện nghệ thuật dàn dựng công phu của tuồng cổ với những màn hành động, trận mạc hoành tráng.
Dấu ấn lịch sử
Việc Thanh Tòng diễn San hậu từ năm lên 6 tuổi cho thấy vị trí đặc biệt của tác phẩm trong việc đào tạo các thế hệ nghệ sĩ tuồng cổ – đây là vở diễn "thử lửa" cho những tài năng trẻ của gia tộc. Với sự tham gia của Út Trà Ôn, Út Bạch Lan, Minh Phụng, Vũ Linh, Phượng Liên trong các bản dựng, San hậu là cầu nối sống động giữa hát bội truyền thống của Đào Tấn và cải lương hiện đại, minh chứng cho dòng chảy liên tục của sân khấu dân tộc Việt Nam.