Xử án Bàng Quý Phi là vở tuồng cổ truyền khuyết danh, được lưu hành từ rất sớm – gánh hát Phước Cương đã có bản thu thanh vở diễn này vào khoảng năm 1928, cho thấy tuổi đời gần một thế kỷ của tác phẩm trên sân khấu cải lương. Vở diễn đề cao sự liêm khiết, chính trực của vị quan công minh và khát vọng công lý của nhân dân.
Cốt truyện (tóm tắt)
Vở diễn xoay quanh cuộc đấu trí kịch liệt giữa trung thần Địch Thanh và gian thần Bàng thái sư – cha của Bàng Quý Phi. Nhờ quyền thế của cha, Bàng Quý Phi cậy quyền làm khuynh đảo triều chính, hãm hại trung lương, gây bao oan khuất cho bá tánh. Trước thế lực hung hãn của cha con họ Bàng, Địch Thanh với lòng chính trực và trí tuệ hơn người đã thu thập chứng cứ, vạch trần tội ác trước triều đình. Kết thúc là màn xử án công minh: kẻ tham lam, độc ác bị trừng trị đích đáng, trả lại bình yên cho vương triều và niềm tin cho muôn dân.
Giá trị nghệ thuật
Xử án Bàng Quý Phi thuộc vào dòng những vở "xử án" nổi tiếng của tuồng cổ – nơi công lý được thực thi một cách nghiêm minh, mang lại sự hả hê cho khán giả. Vở diễn thành công trong việc xây dựng hai tuyến nhân vật đối lập sắc nét: một bên là gian thần xảo quyệt, một bên là trung thần chính trực. Những màn đấu trí, đối đáp giữa các nhân vật được viết với lời lẽ sắc sảo, vừa hấp dẫn vừa giàu tính triết lý về lẽ công bằng trong cuộc đời.
Dấu ấn lịch sử
Là một trong những tuồng cổ có niên đại sớm nhất còn lưu lại được bằng chứng thu thanh, Xử án Bàng Quý Phi là cầu nối sống động giữa hát bội truyền thống và cải lương hiện đại. Tích Bàng Quý Phi tiếp tục được nhiều soạn giả và đoàn hát dàn dựng lại qua các thời kỳ, trong đó có gia tộc Minh Tơ – Thanh Tòng, chứng tỏ sức hấp dẫn bền vững của những câu chuyện về công lý và đạo làm quan.