Nghệ sĩ & soạn giả tài danh

Cao Văn Lầu (1892 đến 1976)

Người con của đất Bạc Liêu, lớn lên trong không gian đờn ca tài tử của miền sông nước. Năm 1919, ông công bố bản Dạ cổ hoài lang, từ nỗi lòng người vợ chờ chồng, ông viết nên giai điệu sẽ thay đổi cả một loại hình sân khấu. Điều đáng quý ở ông là sự khiêm nhường của người tài tử: bản nhạc được ông "thả" vào cộng đồng, để nhiều thế hệ cùng nâng niu và mở rộng thành vọng cổ.

Gần cuối đời, năm 1972, ông chép lại bản nhạc với ca từ gốc; bản chép tay hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Bạc Liêu, một "bản gốc" quý hiếm cho một tác phẩm dân gian truyền miệng suốt nửa thế kỷ.

Trần Hữu Trang (1906 đến 1966)

Quê ở Tiền Giang, vùng đất được xem là cái nôi của cải lương. Ông là một trong những soạn giả có ảnh hưởng sâu rộng nhất, với những vở diễn đi vào lòng nhiều thế hệ khán giả như Đời cô Lựu và Tô Ánh Nguyệt. Tuồng của ông lấy con người bình thường, nhất là thân phận người phụ nữ Nam Bộ, làm trung tâm, với lời thoại và câu ca gần với đời sống mà vẫn đầy chất thơ.

Sau năm 1975, tên ông được đặt cho nhà hát cải lương của Thành phố Hồ Chí Minh, thành lập năm 1976, như một cách để thế hệ sau nhớ về một trong những người thầy lớn của nghề soạn giả.

Nguyễn Thành Châu, Năm Châu

Cũng là người con của Tiền Giang, Năm Châu được giới nghề kính trọng như một nhà cải cách: ông đưa tư duy sân khấu hiện đại vào cách dàn dựng cải lương, chú trọng tâm lý nhân vật, tiết tấu vở diễn và tính văn học của kịch bản. Nhiều thế hệ đạo diễn, soạn giả về sau chịu ảnh hưởng từ cách làm nghề nghiêm cẩn của ông.

NSND Phùng Há & NSND Bảy Nam

Hai nữ nghệ sĩ quê Tiền Giang, thuộc thế hệ đào chánh gạo cội đã định hình chuẩn mực ca diễn cải lương từ những thập niên đầu. Những vai diễn của các bà trong các vở như Tô Ánh Nguyệt, Đời cô Lựu được người trong nghề nhắc như bài học về cách "sống" cùng nhân vật. Ngày nay, trang phục diễn của NSND Phùng Há và NSND Bảy Nam vẫn được lưu giữ, trưng bày trong các triển lãm về cải lương tại Tiền Giang, như những hiện vật biết kể chuyện.

NSND Út Trà Ôn (1919 đến 2001)

Xuất thân là người nông dân miền Lục tỉnh, Út Trà Ôn bước lên sân khấu bằng làn hơi được mô tả là "trời cho": âm vực rộng, chất giọng đồng quý hiếm, hơi dài đến mức có những đoạn giữa câu vọng cổ kéo dài khiến người nghe nín thở, mà bộ nhịp vẫn chắc như đúc khuôn. Nghe kỹ, người ta còn nghe thấy tiếng thở dài nằm trong từng câu ca của ông.

Năm 1959, bài Tình anh bán chiếu của soạn giả Viễn Châu qua giọng ông trở thành hiện tượng văn hóa: từ nhóm đờn ca tài tử đến hàng quán, công sở, đi đâu cũng gặp người ngân nga. Sau năm 1975, ông tiếp tục cộng tác với nhiều đoàn cải lương lớn tại TP. Hồ Chí Minh cho đến cuối đời.

Soạn giả Viễn Châu

Nếu Út Trà Ôn là giọng ca, thì Viễn Châu là ngòi bút đã "đo ni đóng giày" cho giọng ca ấy những bài ca cổ đi vào huyền thoại, tiêu biểu là Tình anh bán chiếu (1959). Ông thuộc lớp soạn giả hiểu sâu tâm lý người nghe Nam Bộ: câu chuyện càng bình dị, một anh bán chiếu thầm thương một cô gái, càng dễ chạm đến trái tim hàng triệu người.

Thanh Nga (1942 đến 1978)

Sinh ra trong gia đình làm sân khấu, Thanh Nga lên sân khấu từ nhỏ và trưởng thành trong đoàn Thanh Minh của gia đình. Năm 1958, ở tuổi 16, bà đoạt giải Thanh Tâm với vai sơn nữ Phà Ca, trở thành người đầu tiên nhận giải thưởng danh giá này; đoàn hát từ đó mang tên Thanh Minh, Thanh Nga.

Suốt thập niên 1960 đến 1970, bà là ngôi sao sáng nhất của cải lương miền Nam: giữ vai chính trong hàng loạt vở tuồng xã hội, lịch sử, cổ trang và hơn 80 vở thu hình cho truyền hình. Những vai diễn cuối đời của bà, Trưng Trắc trong Tiếng trống Mê Linh, Dương Vân Nga trong Thái hậu Dương Vân Nga, đến nay vẫn được xem là khuôn mẫu.

Đêm 26 tháng 11 năm 1978, ngay sau suất diễn vai Dương Vân Nga, Thanh Nga và chồng bị sát hại trước nhà riêng; bà ra đi ở tuổi 36, giữa lúc sự nghiệp đang ở đỉnh cao. Hàng vạn người dân Sài Gòn đã xếp hàng tiễn đưa bà. Năm 1984, bà được truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Câu chuyện của bà nhắc người đời sau rằng di sản sân khấu được làm nên bởi những con người thật, và có khi, cái giá của nó rất đắt.