“Câu” là đơn vị cấu trúc cơ bản của bản vọng cổ: bản chuẩn 32 nhịp gồm sáu câu, mỗi câu 32 nhịp, xây trên năm âm của cổ nhạc miền Nam — Hò, Xự, Xang, Xê, Cống. Hai mươi câu nhịp đôi của Dạ cổ hoài lang năm 1918, qua quá trình nới nhịp, đã rút lại còn sáu câu — nhưng mỗi câu dài gấp mười sáu lần lúc đầu, như biên khảo Con Nước Vọng Cổ mô tả.
Câu 1 là câu đặc biệt nhất: người ca không vào từ đầu. Trước đó là nói lối, hoặc một bài lý, hoặc chỉ một tiếng đờn rao — rồi người ca mới cất giọng, vào khoảng giữa câu, và kéo dài một hơi. Hơi ấy đi tới nhịp thứ mười sáu, và rơi xuống một nốt: nốt Hò. Người trong nghề gọi đó là “xuống Hò” hay “vô vọng cổ”. Hò là nốt gốc, nốt trầm nhất — “nốt về nhà”: cả câu hát là một người đi xa dần, rồi ở nhịp mười sáu, người ấy về tới cửa.
Và đây là chi tiết đẹp nhất: ngay sau khi xuống Hò, dàn đờn dừng lại hai nhịp. Không ai đờn, không ai hát — sân khấu chừa ra một khoảng trống, và khán giả tự lấp vào bằng tràng vỗ tay. Không ai bảo họ vỗ, không có đèn báo — họ vỗ vì khoảng trống ấy đã được chừa sẵn cho họ từ hàng chục năm nay. Nhà nghiên cứu Đỗ Dũng mô tả: mỗi lần người ca xuống “Hò”, dường như ai cũng nín thở chờ đợi — tám trăm người không quen nhau cùng nín thở một lúc.
Khung câu thông dụng
Trong biểu diễn thực tế, ít khi người ta hát đủ sáu câu. Khung phổ biến nhất là 1–2–5–6 hoặc rút gọn 1–2–6: câu 1 chào mời, câu 2 triển khai, câu 5 thắt nút, câu 6 kết thúc. Câu 6 được gọi là câu vọng cổ “đủ” — triển khai trọn vẹn qua các khuôn nhạc mà không lược bỏ. Ở các câu 2, 3, 5, 6, nhịp 24 là chữ Xê — chỗ “xuống xề”, nơi song lang gõ nhịp.
Năm âm, một nốt về
Năm âm Hò–Xự–Xang–Xê–Cống là toàn bộ “bảng chữ cái” của câu vọng cổ (một số tài liệu kể thêm Liu, Phan). Nhưng giữa năm âm ấy, Hò giữ vị trí đặc biệt: mọi câu hát đều hướng về Hò như người đi xa hướng về nhà. Hiểu được điều này, người nghe sẽ nghe vọng cổ bằng một đôi tai khác — không còn là những câu hát rời rạc, mà là sáu lần ra đi và sáu lần trở về.