Vọng cổ là bản nhạc được xem là linh hồn của sân khấu cải lương — một cái khung 6 câu mà người ta đã đặt vào hàng vạn lời ca khác nhau suốt hơn một thế kỷ. Theo biên khảo Con Nước Vọng Cổ, hành trình của bản nhạc bắt đầu từ Dạ cổ hoài lang của Cao Văn Lầu (1918): đổi tên thành Vọng cổ hoài lang rồi rút gọn còn hai chữ “vọng cổ”, nghĩa là nhớ chuyện xưa.
Cột mốc đầu tiên là năm 1923, khi bản nhịp đôi lần đầu bước lên sân khấu cải lương. Rồi các nhạc sĩ bắt đầu “nới” nó ra: theo khảo cứu của nhạc sĩ Kiều Tấn, khoảng năm 1927 bản nhịp tư ra đời với bài Tiếng nhạn kêu sương của Tư Chơi; năm 1938, ông Năm Nghĩa thu đĩa Văng vẳng tiếng chuông chùa, đưa bản nhịp tám đi khắp lục tỉnh; rồi nhịp mười sáu; rồi nhịp ba mươi hai — bản vọng cổ thống trị sân khấu cho đến tận bây giờ. Hai mươi câu rút lại còn sáu câu, nhưng mỗi câu dài gấp mười sáu lần lúc đầu.
Điều lạ nhất về vọng cổ, như sách nhận xét, là cái khung ấy chịu được tất cả: từ nỗi riêng của một người đàn ông mất vợ ở Bạc Liêu, bản nhạc nở rộng ra chứa được toàn bộ kho tuồng tích — vua chúa, chiến trận, oan khuất, ly biệt, đoàn viên — và cả tiếng cười, khi Viễn Châu nghĩ ra vọng cổ hài. Nhà nghiên cứu Đỗ Dũng viết rằng hàng trăm nhạc sĩ đờn cùng sáu câu ấy mà không ai đờn giống ai.
Năm âm, sáu câu
Bản vọng cổ nhịp 32 chuẩn gồm sáu câu, xây trên năm âm của cổ nhạc miền Nam: Hò, Xự, Xang, Xê, Cống — trong đó Hò là nốt gốc, nốt trầm nhất, “nốt về nhà”. Mỗi câu là một hành trình đi xa rồi trở về: người ca cất giọng, lên cao dần, rồi ở nhịp mười sáu rơi xuống chữ Hò. Ngay sau đó dàn đờn ngưng hai nhịp — khoảng trống mà khán giả tự lấp bằng tràng vỗ tay, một quy ước đẹp có từ hàng chục năm nay.
Một bản nhạc, một thế kỷ
Mãi đến năm 2010, tỉnh Bạc Liêu mới chính thức chốt một bản chuẩn cho Dạ cổ hoài lang — chín mươi năm bản nhạc sống trong ký ức người hát trước khi thành văn bản. NSND Ngọc Giàu từng nói gọn: không có Dạ cổ hoài lang của bác Sáu Lầu thì không có vọng cổ. Từ tiếng trống đêm của một cuộc chia ly, vọng cổ đã thành tiếng lòng chung của cả một nền sân khấu — và vẫn đang tiếp tục được viết tiếp mỗi ngày.