“Chữ đờn” là thuật ngữ chỉ nốt nhạc do cây đàn thể hiện trong đờn ca tài tử — phân biệt với “chữ ca” (nốt nhạc do người hát thể hiện). Sự phân biệt này rất quan trọng: trong đờn ca tài tử, đờn và ca là hai “giọng nói” độc lập cùng kể một câu chuyện. Người đờn không chỉ “đệm” cho người ca mà còn có tiếng nói riêng — và tiếng nói ấy được tạo nên từ cách xử lý từng chữ đờn.
Mỗi chữ đờn — Hò, Xự, Xang, Xê, Cống — đều có cách nhấn, rung, luyến riêng tùy theo hơi điệu của bản nhạc. Trong bản Nam Ai, người đờn nhấn rung mạnh, chậm rãi ở chữ Xự, chữ Xang để tạo vẻ bi lụy; sang hai lớp Mái thì nhấn rung mạnh ở chữ Cộng khiến nó biến thành chữ Phan. Trong bản Xàng Xê hơi Hạ, cách nhấn lại khác — đĩnh đạc, trang nghiêm hơn. Cùng một chữ Xang, đờn trong Nam Ai khác hẳn đờn trong Xàng Xê — như cùng một từ mà nói với giọng khác thì ý khác.
Kỹ thuật xử lý chữ đờn là thước đo trình độ của nghệ sĩ đờn: người mới học chỉ “đánh đúng nốt”, người giỏi “đánh ra chữ” — mỗi chữ có hồn, có sắc thái. Nhà nghiên cứu Đỗ Dũng nhận xét rằng hàng trăm nhạc sĩ đờn cùng sáu câu vọng cổ mà không ai đờn giống ai — sự khác biệt ấy nằm chính ở cách mỗi người xử lý từng chữ đờn: nhấn ở đâu, rung bao lâu, luyến như thế nào.
Đối thoại đờn – ca
Trong một cuộc đờn ca hay, chữ đờn và chữ ca “đối thoại” với nhau: khi người ca ngân nga, tiếng đờn nương theo; khi người ca dứt câu, tiếng đờn tiếp lời. Có những khoảnh khắc tiếng đờn “nói” thay người ca — như ở nhịp 16 câu vọng cổ, khi người ca vừa xuống Hò, dàn đờn ngưng hai nhịp rồi mới tiếp — khoảng lặng ấy cũng là một thứ “chữ đờn”: chữ của sự im lặng.
Học chữ đờn
Người học đờn tài tử thường bắt đầu bằng việc học “chữ” — không phải học nốt nhạc Tây phương mà học cách nhấn, rung từng chữ theo từng hơi điệu. Thầy dạy trò bằng cách đờn mẫu từng chữ, trò bắt chước đến khi “ra chữ”. Quá trình này đòi hỏi tai nghe tinh tế và sự kiên nhẫn — vì chữ đờn không nằm trong sách vở mà nằm trong ngón tay, trong hơi thở của người nghệ sĩ.