“Lòng bản” là thuật ngữ chỉ bộ khung chữ nhạc của một bản cổ nhạc — “lòng” là phần trong, phần cốt lõi. Nếu ví bản nhạc như con người thì lòng bản là bộ xương: thịt da (lời ca, cách diễn tấu) có thể thay đổi, nhưng xương thì không. Dạ cổ hoài lang 20 câu nhịp đôi năm 1918 và vọng cổ nhịp 32 ngày nay khác nhau một trời một vực về độ dài — nhưng lòng bản thì một: bộ khung chữ dứt được giữ nguyên qua mọi lần nới nhịp.
Chính nhờ lòng bản bất biến mà vọng cổ có thể “nới” từ 2 nhịp lên 64 nhịp mà vẫn là chính nó. Mỗi lần nới nhịp, người ta chỉ “thêm thịt” vào giữa các chữ dứt — kéo dài, luyến láy, ngân nga — chứ không đổi vị trí các chữ dứt. Người nghe tinh ý vẫn nhận ra được “xương” Dạ cổ bên trong câu vọng cổ nhịp 32 hiện đại — như nhận ra gương mặt người xưa trong bức ảnh đã được phục chế màu.
Với soạn giả, lòng bản là “khóa” đầu tiên phải nắm khi đặt lời: phải biết câu nào dứt ở chữ nào, chữ ấy giọng bình hay trắc, để chọn từ ngữ cho ăn khớp. Với người đờn, lòng bản là bản đồ: dù có ứng tấu bay bổng đến đâu cũng phải “về” đúng chữ dứt. Với nhà nghiên cứu, lòng bản là căn cứ để xác định nguồn gốc, quan hệ giữa các bản nhạc — hai bản có cùng lòng bản thì chắc chắn cùng một gốc.
Lòng bản và dị bản
Mãi đến năm 2010 tỉnh Bạc Liêu mới chốt được bản chuẩn cho Dạ cổ hoài lang — chín mươi năm bản nhạc sống trong ký ức người hát với bao dị bản. Các dị bản khác nhau ở lời ca, ở cách luyến láy — nhưng lòng bản thì thống nhất. Đó là lý do dù có nhiều dị bản, người trong nghề vẫn nhận ra ngay đâu là Dạ cổ “thật”: cứ nghe chữ dứt là biết.
Triết lý của sự bất biến
Khái niệm lòng bản chứa đựng một triết lý sâu sắc: trong mọi sự biến đổi, phải có cái bất biến để giữ bản sắc. Vọng cổ đổi thay suốt một thế kỷ mà vẫn là vọng cổ — vì lòng bản còn. Cũng như con người thay đổi theo năm tháng mà vẫn là mình — vì có cái “lòng” không đổi. Hiểu được lòng bản là hiểu được bí quyết trường tồn của âm nhạc cổ truyền Việt Nam.