“Chữ nhạc” là cách gọi nốt nhạc trong ngôn ngữ nhạc Việt cổ truyền — mỗi nốt nhạc được gọi là một “chữ”: Hò, Xự, Xang, Xê, Cống. Theo biên khảo Con Nước Vọng Cổ (dẫn nhà nghiên cứu Đỗ Dũng), cổ nhạc miền Nam có năm âm chính là Hò, Xự, Xang, Xê, Cống — năm “chữ cái” mà toàn bộ kho tàng bài bản được viết nên. (Một số tài liệu khác kể thêm Liu, Phan — sự khác biệt này phản ánh các cách hệ thống hóa khác nhau trong dân gian và nghiên cứu.)
Vai trò quan trọng nhất của chữ nhạc nằm ở “chữ dứt” — nốt cuối của mỗi câu. Trong Dạ cổ hoài lang nguyên thủy, sáu câu đầu phải dứt lần lượt ở các chữ cống, xang, hò, hò, xề, liu. Việc đặt lời cho bản cổ nhạc không bám sát từng nốt như tân nhạc mà giống như “họa thơ”: soạn giả giữ đúng chữ dứt câu và giọng bình – trắc của chữ ấy, rồi tự do sáng tạo phần còn lại. Chữ dứt vì thế là “khóa” mà lời ca phải tra vừa — sai khóa là hỏng cả câu.
Mỗi chữ nhạc còn mang một tính cách âm thanh riêng: chữ Hò trầm nhất, là “nốt về nhà”; chữ Xê có hai cao độ — một đồng âm cách quãng với “xế”, một trở về cao độ thấp nhất thành “xề”. Người học đờn ca phải thuộc nằm lòng tính cách từng chữ như thuộc tính nết bạn bè — để khi đờn, khi ca, biết chữ nào cần nhấn, chữ nào cần buông, chữ nào là chỗ nghỉ.
Chữ và thanh điệu tiếng Việt
Điều kỳ diệu của chữ nhạc Việt là sự ăn khớp với thanh điệu tiếng Việt: chữ dứt ở giọng bình thì lời ca phải dùng tiếng không dấu hoặc huyền; chữ dứt ở giọng trắc thì lời ca phải dùng sắc, hỏi, ngã, nặng. Quy tắc này khiến lời ca cổ nhạc luôn “ngọt” — vì thanh điệu của tiếng nói và cao độ của nhạc hòa làm một. Đó là bí quyết khiến vọng cổ nghe “mùi” mà tân nhạc khó bắt chước.
Nền móng của mọi bài bản
Dù là Dạ cổ hoài lang 20 câu nhịp đôi hay vọng cổ nhịp 32 sáu câu, “lòng bản” — bộ khung chữ nhạc — vẫn được giữ nguyên. Chữ nhạc vì thế là nền móng bất biến giữa mọi biến đổi: nhịp có thể nới, lời có thể đổi, nhưng chữ dứt thì không. Hiểu được chữ nhạc là nắm được chìa khóa để đi vào mọi bản nhạc cổ truyền Việt Nam.