Thu Phong Nguyệt — “gió thu, trăng thu” — là một trong loạt bản ngắn do soạn giả Mộng Vân sáng tác khoảng năm 1939–1940. Cái tên đã là một bức tranh: đêm thu, gió heo may se lạnh, trăng mờ ảo sau làn mây — khung cảnh kinh điển của nỗi nhớ nhung trong văn chương Á Đông. Bản nhạc được viết ra để “vẽ” bằng âm thanh bức tranh ấy.
Trong ba bản cùng loạt đã được giới thiệu — Sương Chiều (chiều tà), Tấn Phong (vinh hiển), Túy Tửu (men say) — Thu Phong Nguyệt giữ sắc thái man mác nhất. Giai điệu của bản như làn gió thu: nhẹ nhàng mà se lạnh, đẹp mà buồn. Trên sân khấu cải lương, bản thường được dùng cho những cảnh đêm: nhân vật một mình dưới trăng nhớ về người xưa, về quê cũ — những khoảnh khắc tĩnh lặng mà nội tâm dậy sóng.
Về phong cách, Thu Phong Nguyệt mang dấu ấn Mộng Vân: hơi hướng Hoa nhạc (Triều Châu, Quảng Đông) quyện với thẩm mỹ cải lương Nam Bộ. Hình ảnh “thu phong nguyệt” vốn là mô-típ trung tâm của thi ca cổ điển Trung Hoa, nên không ngạc nhiên khi bản nhạc mang âm hưởng Hoa nhạc đậm nét — đó là sự gặp gỡ tự nhiên giữa đề tài và chất liệu âm nhạc.
Mùa thu trong âm nhạc tài tử
Trong quan niệm của giới tài tử, mùa thu gắn với điệu Nam buồn thảm. Thu Phong Nguyệt dù không thuộc 20 bài bản Tổ, vẫn “ăn” rất hợp với tinh thần ấy: cũng man mác, cũng tiếc nuối. Có lẽ vì thế mà bản được giới đờn ca đón nhận nồng nhiệt — nó nói đúng “tiếng lòng” của những người yêu mùa thu, mùa của những nỗi buồn đẹp.
Di sản của loạt bản Mộng Vân
Cùng với Sương Chiều, Tấn Phong, Túy Tửu, Thu Phong Nguyệt hoàn thiện bức tranh về loạt bản ngắn của Mộng Vân — mỗi bản một sắc thái: chiều tà, vinh hiển, men say, đêm thu. Bốn sắc thái, bốn mảnh ghép của đời người. Dù tranh luận về bản sắc vẫn còn, không ai có thể phủ nhận: loạt bản này đã làm giàu thêm nhạc mục cải lương và đờn ca tài tử một cách đáng kể.