Vọng cổ nhịp 2 — bản nhịp đôi — là hình thức nguyên thủy của vọng cổ, chính là bản Dạ cổ hoài lang 20 câu mà nhạc sĩ Cao Văn Lầu chỉnh lý năm 1918. Mỗi câu chỉ có 2 nhịp, ngắn gọn, mộc mạc — khác xa với bản nhịp 32 cầu kỳ ngày nay. Nhưng chính từ cái khung nhỏ bé ấy, mọi hình thức vọng cổ về sau đều được “nới” ra.
Theo biên khảo Con Nước Vọng Cổ, năm 1923 là cột mốc lịch sử: bản nhịp đôi lần đầu bước lên sân khấu cải lương. Từ một bản đờn ca tài tử trong các buổi sinh hoạt, Dạ cổ hoài lang trở thành bài ca của sân khấu chuyên nghiệp — bước ngoặt biến một khúc tâm tình cá nhân thành tài sản chung của cả một nền nghệ thuật. Cũng từ đây, các nhạc sĩ bắt đầu quá trình nới nhịp: nhịp tư (~1927), nhịp tám (1938), nhịp mười sáu, nhịp ba mươi hai.
Về kết cấu, bản nhịp đôi gồm 20 câu chia làm bốn nhóm: hai nhóm đầu mỗi nhóm 6 câu, hai nhóm sau mỗi nhóm 4 câu. Mỗi câu phải “dứt” đúng chữ nhạc quy định — hò, xự, xang, xê, cống… Sáu câu đầu dứt lần lượt ở các chữ cống, xang, hò, hò, xề, liu. Bộ khung chữ nhạc này — gọi là “lòng bản” — được giữ nguyên qua mọi lần nới nhịp, nên dù câu hát dài gấp mười sáu lần, hồn cốt vẫn là Dạ cổ năm 1918.
Phân biệt với bản Dạ cổ hoài lang
“Vọng cổ nhịp 2” là tên gọi hình thức, còn “Dạ cổ hoài lang” là tên bản nhạc cụ thể ở hình thức ấy. Cách phân biệt này giúp hiểu rõ lịch sử: Dạ cổ hoài lang là “bản mẹ”, nhịp đôi là “hình thức mẹ” — từ đó sinh ra cả một họ hình thức nhịp 4, 8, 16, 32, 64. Trang này nói về hình thức; câu chuyện về bản nhạc, mời xem trang Dạ cổ hoài lang.
Gốc rễ không bao giờ mất
Ngày nay không còn ai trình diễn vọng cổ nhịp đôi trên sân khấu chuyên nghiệp — nhưng mỗi khi một nghệ sĩ cất câu vọng cổ nhịp 32, trong lòng bản vẫn là 20 câu nhịp đôi năm 1918. NSND Ngọc Giàu từng nói gọn: không có Dạ cổ hoài lang của bác Sáu Lầu thì không có vọng cổ. Nhịp đôi là gốc rễ — và gốc rễ thì không bao giờ mất, dù cây đã vươn cao đến đâu.