Vọng cổ nhịp 4 — hay bản nhịp tư — là chặng đầu tiên trong quá trình “nới nhịp” vĩ đại của vọng cổ. Theo khảo cứu của nhạc sĩ Kiều Tấn đăng trên trang Hội Âm nhạc Thành phố Hồ Chí Minh, khoảng năm 1927 bản nhịp tư ra đời, với bài Tiếng nhạn kêu sương của Tư Chơi. Từ bản Dạ cổ hoài lang 20 câu nhịp đôi (1918), các nhạc sĩ bắt đầu mở rộng mỗi câu lên 4 nhịp — bước đi đầu tiên trên con đường dẫn đến bản nhịp 32 ngày nay.
Với mỗi câu 4 nhịp, bản nhịp tư vẫn còn khá gần với nguyên gốc Dạ cổ: câu hát ngắn, gọn, đi thẳng vào lòng bản mà chưa có nhiều đất cho luyến láy, ngân nga. Đây là hình thức của thời kỳ ca ra bộ đầu thế kỷ 20 — khi vọng cổ còn là bài ca của gánh hát rong, của những buổi đờn ca tài tử mộc mạc, chưa phải “ông hoàng” sân khấu như sau này.
Giai đoạn nhịp tư (khoảng 1927–1935) cũng là giai đoạn bản nhạc mang tên trung gian “Vọng cổ hoài lang” trước khi rút gọn thành “Vọng cổ”. Cái tên dài dòng ấy phản ánh một giai đoạn chuyển tiếp: bản nhạc đã rời xa Dạ cổ nguyên thủy nhưng chưa hoàn toàn trở thành Vọng cổ hiện đại — như con người ở tuổi trưởng thành, vừa mang nét xưa vừa hướng tới tương lai.
Bài Tiếng nhạn kêu sương
Việc bản nhịp tư ra đời gắn với một bài ca cụ thể — Tiếng nhạn kêu sương của Tư Chơi — cho thấy cách vọng cổ phát triển: không phải bằng lý thuyết mà bằng thực hành, bằng những bài ca cụ thể được nghệ sĩ đặt lời và trình diễn. Mỗi chặng nới nhịp đều có những bài ca “khai sinh” như vậy, như nhịp 8 có Văng vẳng tiếng chuông chùa của Năm Nghĩa (1938).
Nhìn lại chặng đường
Từ nhịp tư đến nhịp 32, mỗi chặng nới nhịp đều nhân đôi “đất diễn” cho người ca — và cũng nhân đôi đòi hỏi về hơi thở, kỹ thuật. Nhịp 4 là bước chập chững đầu tiên, khiêm tốn nhưng quyết định: nếu không có bước nới đầu tiên ấy, sẽ không có bản nhịp 32 huy hoàng sau này. Trong lịch sử vọng cổ, nhịp tư xứng đáng được nhớ như người mở đường.