Nằm cheo leo trên cao nguyên đá Đồng Văn, thuộc tỉnh Tuyên Quang (vùng đất Hà Giang xưa), Lùng Tám là làng nghề dệt lanh truyền thống của đồng bào Mông với tuổi nghề hơn 300 năm. Giữa bốn bề đá xám, những nương lanh xanh mướt và những tấm vải chàm phơi trên hàng rào đá đã tạo nên bức tranh văn hóa độc đáo của vùng cao nguyên đá.
Làng nghề trên cao nguyên đá
Người Mông ở Lùng Tám đã trồng lanh, dệt vải từ hơn 300 năm nay — nghề dệt là một phần không thể tách rời của đời sống. Trong quan niệm của người Mông, cô gái nào cũng phải biết trồng lanh, dệt vải, may vá; tấm vải lanh do chính tay mình dệt là của hồi môn quý giá khi về nhà chồng, và cũng là tấm vải liệm thiêng liêng khi qua đời. Trải qua thời gian, khi vải công nghiệp tràn lên vùng cao, nghề dệt lanh có lúc mai một; nhưng từ những năm 2000, nhờ các dự án bảo tồn và du lịch cộng đồng, Lùng Tám hồi sinh mạnh mẽ, trở thành điểm sáng du lịch của cao nguyên đá Đồng Văn.
Từ cây lanh đến tấm vải
Quy trình làm vải lanh Lùng Tám gồm hàng chục công đoạn hoàn toàn thủ công, kéo dài nhiều tháng: trồng lanh, thu hoạch, tước vỏ, phơi khô, giã sợi, nối sợi, cuộn sợi, dệt vải. Sợi lanh sau khi dệt thành tấm được nhuộm chàm nhiều lần — có khi đến hàng chục lần nhuộm và phơi — để đạt màu xanh đen óng ả đặc trưng. Người Mông còn có kỹ thuật vẽ sáp ong lên vải trước khi nhuộm, tạo hoa văn trắng trên nền chàm — nghệ thuật batik độc đáo. Cuối cùng, tấm vải được giặt, phơi và cán bằng đá cho mềm mịn. Mỗi tấm vải lanh là kết tinh của sự kiên nhẫn phi thường: từ hạt lanh gieo xuống đất đến tấm vải thành phẩm mất gần một năm trời.
Giá trị văn hóa
Vải lanh Lùng Tám là biểu tượng của văn hóa Mông trên cao nguyên đá: bền bỉ như đá, mộc mạc như đời sống, tinh tế như tâm hồn người vùng cao. Ngày nay, sản phẩm lanh Lùng Tám — khăn, túi, áo, đồ trang trí — được du khách trong và ngoài nước yêu thích, mang lại thu nhập ổn định cho phụ nữ Mông. Làng nghề còn là mô hình du lịch cộng đồng thành công: du khách được ở nhà trình tường, ăn cơm Mông, học dệt vải — trải nghiệm văn hóa bản địa sâu sắc hiếm có.