Nằm dưới chân núi Sài Sơn (Quốc Oai, Hà Nội), chùa Thầy là một trong những ngôi chùa cổ kính và linh thiêng bậc nhất xứ Đoài. Hằng năm, cứ đến ngày 5 đến 7 tháng 3 âm lịch, với chính hội vào ngày 7/3, hàng vạn du khách và phật tử lại nô nức trẩy hội chùa Thầy để tưởng nhớ Thiền sư Từ Đạo Hạnh — vị cao tăng, danh y tài ba của triều Lý, đồng thời hòa mình vào không khí lễ hội đậm đà bản sắc dân gian.
Thiền sư Từ Đạo Hạnh và ngôi chùa nghìn năm
Từ Đạo Hạnh (1072–1116) là thiền sư nổi tiếng thời Lý, không chỉ tinh thông Phật pháp mà còn giỏi y thuật, từng chữa bệnh cứu người và được nhân dân tôn kính như một vị thánh. Tương truyền, ngài là người sáng tạo ra nghệ thuật múa rối nước Việt Nam. Chùa Thầy, tên chữ là Thiên Phúc tự, được xây dựng từ thời Lý, nằm trong quần thể di tích gồm chùa Hạ, chùa Trung, chùa Thượng, hang Cắc Cớ và gác chuông cổ. Ngôi chùa soi bóng xuống ao Long Chiểu — mặt sân khấu thủy đình nơi diễn ra múa rối nước trong những ngày hội, tạo nên khung cảnh sơn thủy hữu tình hiếm có.
Ý nghĩa tâm linh và văn hóa
Lễ hội chùa Thầy mang ý nghĩa tưởng nhớ công đức của Thiền sư Từ Đạo Hạnh, đồng thời là dịp để nhân dân cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Điều đặc biệt là lễ hội gắn liền với tín ngưỡng thờ thánh của người Việt, nơi Phật giáo hòa quyện cùng tín ngưỡng dân gian. Trong dân gian còn lưu truyền câu ca: “Nhớ ngày mùng bảy tháng ba / Trở vào hội Láng, trở ra hội Thầy” — cho thấy vị thế của hội chùa Thầy trong đời sống văn hóa xứ Đoài, sánh ngang với hội chùa Láng nổi tiếng đất kinh kỳ.
Nghi lễ và hoạt động lễ hội
Phần lễ của hội chùa Thầy gồm lễ rước kiệu Thánh long trọng, các nghi thức tế lễ, dâng hương tưởng niệm Thiền sư. Phần hội tưng bừng với múa rối nước — di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — được biểu diễn ngay trên ao Long Chiểu trước sân chùa, tái hiện những tích trò dân gian đầy màu sắc. Du khách còn leo núi Sài Sơn qua những bậc đá cổ, ghé thăm hang Cắc Cớ huyền bí, chợ Trời trên đỉnh núi, vừa lễ Phật vừa thưởng ngoạn cảnh đẹp. Các trò chơi dân gian như đấu vật, cờ người, hát văn, hát chèo cũng góp phần làm nên một mùa lễ hội vừa linh thiêng vừa rộn ràng, đậm chất văn hóa đồng bằng Bắc Bộ.