Đời cô Lựu là một trong những vở cải lương kinh điển nhất của sân khấu Nam Bộ, do soạn giả Trần Hữu Trang viết năm 1937. Vở được gánh Phụng Hảo công diễn lần đầu đầu năm 1938 tại rạp Modern (Sài Gòn) với Phùng Há, Năm Châu, rồi tiếp tục được Sân khấu Thanh Minh dàn dựng lại năm 1958 và lưu diễn khắp nơi, tạo nên "một làn sóng hâm mộ" của khán giả.
Cốt truyện (tóm tắt)
Vở kể về cuộc đời chìm nổi, số phận đau khổ của cô Lựu – một phụ nữ nghèo khổ trong xã hội phong kiến, thực dân. Cô Lựu kết duyên với Hai Thành, con trai của Hội đồng Thăng, tên hào phú giàu có nhưng cay độc. Vì gia cảnh nghèo hèn, cô Lựu bị nhà chồng khinh rẻ, hắt hủi; Hội đồng Thăng bày đủ mưu kế độc ác để phá nát hạnh phúc của đôi trẻ. Giữa éo le ngang trái, cô Lựu rơi vào cảnh lưu lạc, chịu đủ tủi nhục, còn những người tốt bụng như Kim Anh – con gái Hội đồng Thăng – hết lòng bao dung, giúp đỡ cô. Cốt truyện được xây dựng theo mô-típ đặt nhân vật chính vào những đau khổ bất hạnh đầy éo le, ngang trái cùng các tình tiết tử biệt sinh ly đậm đà chất cải lương, khiến khán giả bao thế hệ rơi lệ.
Giá trị nghệ thuật
Đời cô Lựu giàu tính hiện thực phê phán: Trần Hữu Trang đã lột trần bộ mặt tham lam, độc ác của tầng lớp hào phú địa chủ thời thuộc địa, đồng thời bênh vực những người phụ nữ nghèo bị áp bức – một tư tưởng tiến bộ hiếm thấy trên sân khấu những năm 1930. Vở thành công còn nhờ dàn nhân vật đối lập được xây dựng sắc nét: bên cạnh tuyến bi kịch là cặp hài cô Bảy cán vá (Ngọc Giàu) và anh thợ bạc (Bảo Quốc) với những đoạn đối đáp "để đời", tạo nhịp nghỉ hài hước giữa những cảnh thương tâm. Vai cô Lựu qua giọng ca của NSND Bạch Tuyết được đánh giá là kinh điển – "từng nụ cười, tiếng khóc, lời ca nét diễn của Bạch Tuyết in đậm vào tâm trí khán giả cho đến ngày hôm nay"; còn NSND Diệp Lang thể hiện cái cay độc của Hội đồng Thăng không ai thay thế được.
Dấu ấn lịch sử
Năm 1984, vở đã gây chấn động ở Tây Âu khi Đoàn cải lương 2-84 (Nhà hát Trần Hữu Trang) lưu diễn 71 suất cho 45.000 người xem – một con số chưa từng có đối với nghệ thuật cải lương, mang hình ảnh sân khấu dân tộc đến với kiều bào xa quê. Năm 2016, nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh và 50 năm ngày mất của soạn giả Trần Hữu Trang, Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang đã dàn dựng lại vở do NSND Trần Ngọc Giàu đạo diễn, công diễn tại Nhà hát Thành phố và truyền hình trực tiếp trên HTV, đồng thời gây quỹ xây dựng điện thờ ông tại Phú Kiết, Chợ Gạo (Tiền Giang). Trần Hữu Trang sau này được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (1996), và Đời cô Lựu mãi là tượng đài đầu tiên gắn với tên tuổi ông.