Tô Ánh Nguyệt là tác phẩm cải lương nổi tiếng của soạn giả Trần Hữu Trang, soạn khoảng năm 1935–1936 và được gánh Phụng Hảo công diễn lần đầu năm 1939 tại rạp Tân Định với dàn đào kép Phùng Há, Tám Mẹo, Tư Thạch... Vở gắn liền với tên tuổi của NSND Lệ Thủy trong vai chính, và được xem là một trong những kịch bản cải lương mẫu mực nhất.
Cốt truyện (tóm tắt)
Tô Ánh Nguyệt, cô gái quê lên tỉnh học, yêu Minh – chàng trai thành thị. Nàng vốn là con gái ông Cả trong làng, bị ép duyên theo tư tưởng "môn đăng hộ đối", "áo mặc sao qua khỏi đầu". Không dám cãi lời cha nhưng đã lỡ mang thai, Nguyệt lặng lẽ trốn nhà ra đi, "đói lạnh giữa chợ đời", sinh con trong cảnh nghèo khó cơ hàn. Ở nhà, bà Cả nhớ thương con đến lâm bệnh nặng; ông Cả tìm đến buộc Nguyệt đem con trao cho vợ chồng Minh để về báo hiếu mẹ – đỉnh điểm của nỗi đau người mẹ phải bứt lìa núm ruột của chính mình: "Ba nói ba thương con, sao ba lại không cho con được thương con của con?". Mười tám năm sau, Nguyệt thuê nhà ở gần con, âm thầm dõi theo. Khi Minh tìm đến mong nối lại tình xưa để bù đắp, Nguyệt thẳng thắn từ chối: "Nếu thuận theo ý anh thì lại thêm một người phụ nữ sẽ khổ đau...", chấp nhận thua thiệt để giữ hạnh phúc vuông tròn cho người khác. Bi kịch lên đến tột cùng khi cậu con trai tên Tâm, không biết đó là mẹ ruột, buông lời miệt khinh nàng ngay trong ngày vui của mình.
Giá trị nghệ thuật
Trần Hữu Trang đã dựng nên hình tượng người phụ nữ Việt Nam chịu thương chịu khó, lấy đức hy sinh làm lẽ sống – một vẻ đẹp nhân văn vượt lên trên mọi éo le của lễ giáo phong kiến. Kịch bản được giới chuyên môn đánh giá là mẫu mực về cấu trúc: các tình tiết dồn nén, cao trào dồn dập mà vẫn giữ được chất trữ tình của cải lương. Cũng vì thế, nhiều thí sinh dự các giải Trần Hữu Trang, Chuông vàng vọng cổ thường chọn một trích đoạn trong vở này để thi. Vai Tô Ánh Nguyệt đã đưa NSND Lệ Thủy lên đỉnh cao sự nghiệp, bên cạnh các nghệ sĩ Diệp Lang, Minh Vương, Thanh Tòng cũng để lại dấu ấn sâu đậm.
Dấu ấn lịch sử
Từ năm 1939 đến nay, Tô Ánh Nguyệt đã công diễn liên tục suốt hơn 80 năm qua nhiều thế hệ nghệ sĩ – một sức sống hiếm có trên sân khấu cải lương. Vở được dàn dựng lại trong nhiều chương trình lớn, trong đó có đêm "Đêm huyền thoại" với sự kết hợp của NSƯT Minh Vương và NSƯT Bảo Quốc, chứng tỏ kiệt tác của Trần Hữu Trang vẫn chạm đến trái tim khán giả hôm nay. Cùng với Đời cô Lựu và Lan và Điệp, vở khẳng định vị thế của Trần Hữu Trang – soạn giả được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996 – như một trong những cây bút lớn nhất của cải lương Nam Bộ.