Dạ cổ hoài lang là bản nhạc nổi tiếng nhất trong kho tàng đờn ca tài tử Nam Bộ, được xem là “bản mẹ” sinh ra điệu vọng cổ — linh hồn của sân khấu cải lương suốt hơn một thế kỷ qua. Tên bản có nghĩa là “nghe tiếng trống đêm mà nhớ chồng”, gợi đúng tâm trạng của người chinh phụ thao thức trong đêm vắng.
Tác giả là nhạc sĩ Cao Văn Lầu (1892–1976), người Bạc Liêu, thường được gọi là Sáu Lầu. Năm Đinh Tỵ 1917, theo đề xướng của thầy dạy nhạc Lê Tài Khị (Nhạc Khị) với chủ đề “Chinh phụ vọng chinh phu” rút từ bản Nam ai “Tô Huệ chức cẩm hồi văn”, ông sáng tác một bản nhạc 22 câu. Đúng lúc ấy gia đình ông gặp nghịch cảnh: vợ ông là bà Trần Thị Tấn phải về nhà cha mẹ đẻ, vợ chồng ly tán. Quá đau buồn, ông bỏ dở việc đặt lời ca.
Khoảng một năm sau, khi vợ chồng hàn gắn, ông đem bản nhạc ra chỉnh lý. Nghe lời khuyên của bạn đồng môn Ba Chột, ông bỏ bớt hai câu trùng lắp, bản nhạc còn chẵn 20 câu nhịp đôi. Đêm rằm Trung thu năm Mậu Ngọ (19/9/1918), ông cùng bạn bè đến thăm thầy Nhạc Khị và trình bày bản nhạc chưa có tên. Nghe xong, thầy hết lời khen ngợi, rồi nhờ nhà sư Nguyệt Chiếu — người tinh thông Hán học và nhạc cổ truyền — đặt tên. Nhà sư lấy tích nàng Tô Huệ dệt gấm nhớ chồng mà đặt tên “Dạ cổ hoài lang”. Từ đêm đó, bản nhạc lan truyền nhanh chóng khắp Nam Kỳ lục tỉnh.
Kết cấu của bản nhạc
Dạ cổ hoài lang nguyên thủy gồm 20 câu, mỗi câu 2 nhịp (nhịp đôi), chia làm bốn nhóm: hai nhóm đầu mỗi nhóm 6 câu, hai nhóm sau mỗi nhóm 4 câu. Mỗi câu phải “dứt” đúng chữ nhạc quy định — trong ngôn ngữ nhạc Việt, mỗi nốt nhạc được gọi là một “chữ”: hò, xự, xang, xê, cống, liu… Chẳng hạn sáu câu đầu dứt lần lượt ở các chữ cống, xang, hò, hò, xề, liu. Việc đặt lời cho bản cổ nhạc không bám sát từng nốt như tân nhạc mà giống như “họa thơ”: giữ đúng chữ dứt câu và giọng bình – trắc của chữ ấy.
Từ Dạ cổ đến Vọng cổ
Ngay từ thời nhịp đôi, Dạ cổ hoài lang đã được đặt nhiều lời ca khác nhau và nhanh chóng đi vào các gánh ca ra bộ. Khoảng 1927–1935, bản được nâng lên 4 nhịp (nhịp tư); giai đoạn 1936–1945 lên nhịp tám và mang tên mới “Vọng cổ” (trước đó có tên trung gian “Vọng cổ hoài lang” năm 1936). Về sau bản tiếp tục mở rộng lên 16, 32, 64 nhịp; bản 32 nhịp trở thành chuẩn mực thông dụng nhất cho đến ngày nay. Dù mang tên mới, “lòng bản” — tức bộ khung chữ nhạc — vẫn giữ nguyên từ Dạ cổ hoài lang, nên người mộ điệu vẫn gọi đây là cội nguồn của vọng cổ.