Sương chiều là bản nhạc quen thuộc với khán giả cải lương, nhưng có một vị trí khá đặc biệt: nó không thuộc hệ thống 20 bài bản Tổ của đờn ca tài tử mà thuộc dòng “cổ nhạc canh tân” — những sáng tác mới của các nhạc sĩ cổ nhạc trong thập niên 1930–1940 phục vụ sân khấu cải lương.
Tác giả là soạn giả Mộng Vân, sáng tác khoảng năm 1939–1940 cùng loạt bản ngắn khác như Tấn Phong, Túy Tửu, Thu Phong Nguyệt, Giang Tô, Tú Anh, Tô Vũ, Nặng Tình Xưa. Nhạc của Mộng Vân gần gũi với phong cách cải lương đương thời nhưng cũng chịu ảnh hưởng rõ rệt của âm nhạc phương Tây và Hoa nhạc (Triều Châu, Quảng Đông) — điều khiến một số nhà nghiên cứu băn khoăn khi xếp các bản này vào nhạc mục tài tử thuần túy.
Đúng như tên gọi, Sương chiều gợi cảnh chiều tà sương phủ, man mác buồn. Giai điệu bay bổng, lúc nhẹ nhàng sâu lắng, lúc cao trào đầy cảm xúc, rất hợp với chất giọng mùi mẫn của nghệ sĩ cải lương và tiếng đàn guitar phím lõm réo rắt. Ngày nay bản thường được hòa tấu độc lập hoặc ghép cặp với vọng cổ trong các chương trình đờn ca tài tử mở rộng, được khán giả đón nhận nồng nhiệt.
Vị trí trong nhạc mục
Viện Âm nhạc Việt Nam ghi nhận: trong các cuộc chơi đờn ca hiện nay, người ta không chỉ chơi bản cổ nhạc tài tử mà còn chơi nhiều bản do nhạc sĩ cổ nhạc sáng tác cho sân khấu cải lương, vì chúng “có cùng âm hưởng, cùng phương thức diễn tấu, cùng thẩm mỹ nghệ thuật với nhạc tài tử”. Sương chiều của Mộng Vân là ví dụ tiêu biểu, bên cạnh các bản của nhạc sĩ Năm Hưng như Hương xuân hoài cảm, Sa giang diễm khúc, Hận tình ly oán.
Tranh luận về bản sắc
Tuy vậy, giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận: có ý kiến cho rằng những bản mang hơi hướng Triều Châu – Quảng Đông như Sương chiều, Tú Anh khó gia nhập kho tàng bài bản tài tử vì chưa mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Dù đứng ở quan điểm nào, không thể phủ nhận Sương chiều đã trở thành một phần ký ức âm nhạc của nhiều thế hệ khán giả Nam Bộ — minh chứng cho sức sống của những sáng tác biết “nói” đúng tâm tình người nghe.