“Xuống xề” là thuật ngữ quen thuộc trong giới ca vọng cổ, chỉ chỗ xuống chữ Xề trong câu hát. Theo biên khảo Con Nước Vọng Cổ (tài liệu đã kiểm chứng): ở các câu 2, 3, 5, 6 của bản vọng cổ nhịp 32, chữ đàn cuối của nhịp 24 là chữ Xê — đó chính là chỗ người ta gọi là “xuống xề”, và cây song lang gõ xuống đúng chỗ ấy. Tiếng “cắc” đanh gọn của song lang ở nhịp 24 như một dấu chấm than trong câu hát: đánh dấu điểm người ca xuống giọng, điểm cảm xúc lắng xuống trước khi vút lên trở lại.
Về kỹ thuật, âm sắc của chữ Xề mềm mại, trầm ấm. Người ca khi xuống xề cần buông hơi khéo léo để giọng “rơi” xuống thật ngọt — không gằn, không đứt, tròn vành rõ chữ. Các nghệ sĩ đàn anh thường dặn học trò: xuống xề phải “đậm hơn chữ xề đờn” — tức tiếng ca phải luyến âm, ngân vang át cả tiếng đàn đệm. Danh ca Út Bạch Lan — “sầu nữ” của cải lương — được nhắc đến như bậc thầy của lối xuống xề mùi mẫn này.
Cần nói rõ một điểm để tránh nhầm lẫn: trong cấu trúc câu vọng cổ 32 nhịp, nhịp 4 cũng có chữ Xề — nhưng đó là phần đàn chầu (đàn độc tấu, không ca). Thuật ngữ “xuống xề” trong nghề chỉ chỗ nhịp 24, nơi song lang gõ nhịp và người ca xuống giọng. Sự phân biệt này cho thấy tính chính xác của ngôn ngữ nghề nghiệp: cùng một chữ Xề nhưng ở vị trí khác nhau thì vai trò khác nhau — và chỉ có chỗ nhịp 24 mới được gọi là “xuống xề”.
Phân biệt với “xuống Hò”
“Xuống xề” (nhịp 24) cần được phân biệt với “xuống Hò” (nhịp 16): Hò mới là nốt trầm nhất, “nốt về nhà” của câu vọng cổ — nơi cả câu hát trở về sau hành trình đi xa. Sau khi xuống Hò, dàn đờn ngưng hai nhịp để khán giả vỗ tay; còn sau khi xuống Xề ở nhịp 24, câu hát tiếp tục đi lên. Hai điểm nhấn, hai vai trò — Xề là chỗ lắng xuống có song lang điểm nhịp, Hò là chỗ về tới cửa có khoảng lặng cho khán giả. Hiểu được sự khác biệt này là bước vào được nhạc pháp vọng cổ.
Thước đo của người ca
Khán giả mộ điệu thường vỗ tay tán thưởng ngay khi nghệ sĩ xuống xề thật ngọt — đó là thước đo “mùi” của người ca. Ngược lại, xuống xề non, chênh hay hụt hơi bị xem là lỗi nghề khó tha thứ. Thuật ngữ tưởng chừng đơn giản này gói gọn cả một triết lý nghề nghiệp: vọng cổ hay không nằm ở chỗ phô giọng cao vút, mà ở chỗ làm chủ được những nốt trầm sâu nhất — và làm chủ đúng chỗ, đúng nhịp mà tiền nhân đã định.