Xàng Xê là một trong 7 bài nhạc Lễ — còn gọi là 7 bài Cò hay 7 bài hơi Hạ — thuộc hệ thống 20 bài bản Tổ của đờn ca tài tử Nam Bộ. Trong quan niệm xưa, 7 bài này xếp vào mùa hạ với nhạc tính trang nghiêm, bực tức, hùng hồn; khi đờn, nhạc sĩ day mặt về hướng Đông.
Tên bản hàm chứa một triết lý âm nhạc thú vị. Theo người xưa, trong thuyết âm dương ngũ hành, cung Xàng ứng với Thủy (nước) còn cung Xê ứng với Hỏa (lửa). Thủy – Hỏa vốn tương khắc, nhưng trong bản nhạc hai cung ấy tương sanh, hài hòa, tạo nên âm thanh sinh động “phù hợp lẽ sống cuộc đời”. Đây là nét đẹp của tư duy nhạc lý dân gian: lấy triết lý vũ trụ để lý giải cấu trúc âm thanh.
Về nhạc pháp, 7 bài nhạc Lễ cùng hệ thống điệu Bắc nhưng lấy chữ Xề Ú làm âm chủ, có cấu trúc chữ đờn đối nghịch với hơi Bắc. Muốn nghe đúng hơi Hạ, các đàn dây như đờn cò, đàn kìm, guitar phím lõm, tỳ bà phải “lên dây nhạc” (dây nhạc Lễ) để dây buông rơi đúng vào âm chủ. Xàng Xê nguyên gốc ở thể nhịp 4 (20 câu), dần phát triển thành nhịp 8 với nhạc điệu sôi nổi, hùng tráng hơn.
Từ đình lễ lên sân khấu cải lương
Nguyên thủy, 7 bài nhạc Lễ dùng trong các buổi tế lễ ở đình, đền với tính chất trang nghiêm. Nghệ nhân Ba Đợi đã đưa 7 bài này vào hệ thống đờn ca tài tử, “tài tử hóa” mỗi bản với một ý nghĩa riêng. Riêng Xàng Xê được sân khấu cải lương đón nhận nồng nhiệt: phổ biến nhất là 8 câu đầu của lớp 1 và lớp Xề.
Lớp Xề bi tráng
Đặc biệt, khi vào lớp Xề trong các vở cải lương, đoạn đầu chuyển sang hơi Ai ở hò nhì — chất nhạc lúc này trở nên bi tráng mà vẫn hào hùng, rất hợp với những lớp tuồng oai nghiêm: xuất trận, đăng quang, tế cờ. Chính sự biến hóa linh hoạt ấy khiến Xàng Xê vượt ra khỏi khuôn khổ nhạc lễ nguyên thủy để trở thành một trong những bản nhạc được dùng nhiều nhất trên sân khấu cải lương.