“Luyến” là kỹ thuật ngân nối từ nốt nhạc này sang nốt nhạc khác — thay vì hát từng nốt rời rạc, người ca “luyến” chúng lại thành một dòng liền lạc, mềm mại. Trong ca vọng cổ và đờn ca tài tử, luyến láy là kỹ thuật quan trọng bậc nhất: nó tạo nên vẻ “mùi mẫn” đặc trưng mà khán giả yêu mến — cái chất khiến vọng cổ khác hẳn với mọi thể loại ca hát khác.
Có nhiều kiểu luyến: luyến lên (từ nốt thấp lên nốt cao), luyến xuống (từ cao xuống thấp), luyến láy (lên xuống nhiều lần quanh một nốt). Mỗi kiểu phục vụ một mục đích biểu cảm: luyến lên thường gợi sự vươn tới, hy vọng; luyến xuống gợi sự buông xuôi, tiếc nuối; luyến láy gợi sự vương vấn không dứt. Người ca giỏi là người biết chọn đúng kiểu luyến cho đúng tâm trạng của lời ca — như diễn viên biết chọn đúng nét mặt cho đúng cảm xúc.
Những điểm “luyến” quan trọng nhất trong vọng cổ nằm ở chỗ xuống Hò (nhịp 16) và xuống Xề (nhịp 24): đó là nơi người ca phô diễn kỹ thuật luyến láy tinh tế nhất — buông hơi cho ngọt, cho tròn vành rõ chữ. Các nghệ sĩ đàn anh thường dặn học trò: xuống xề phải “đậm hơn chữ xề đờn” — tức tiếng ca phải luyến âm, ngân vang át cả tiếng đàn đệm.
Luyến và hơi thở
Luyến láy đòi hỏi kỹ thuật hơi thở vững vàng — gọi là “buông hơi”. Muốn luyến đẹp, người ca phải biết phân phối hơi: chỗ nào lấy hơi, chỗ nào giữ hơi, chỗ nào buông hơi cho giọng “rơi” xuống thật ngọt. Hơi yếu thì luyến sẽ đứt quãng, gượng gạo; hơi khỏe mà không biết điều tiết thì luyến sẽ thô, ồn. Luyến vì thế là thước đo tổng hợp: vừa đo kỹ thuật, vừa đo cảm xúc, vừa đo sự từng trải.
Học luyến
Học luyến không thể chỉ qua sách vở — phải nghe thầy luyến mẫu rồi bắt chước, bắt chước mãi đến khi thành của mình. Mỗi nghệ sĩ có cách luyến riêng như mỗi người có giọng nói riêng — đó là “dấu vân tay” âm thanh. Và như mọi kỹ thuật khác, luyến chỉ đẹp khi phục vụ cảm xúc: luyến để khoe kỹ thuật sẽ bị chê là “luyến láo” — luyến ẩu, luyến thừa. Luyến hay là luyến mà người nghe quên mất đó là kỹ thuật.