“Lý” là thuật ngữ chỉ các điệu dân ca Nam Bộ — lý con sáo, lý ngựa ô, lý giao duyên, lý vọng phu, lý thập tình, lý cây bông… — những làn điệu dân gian trong trẻo, mộc mạc đã đi vào máu thịt người Nam Bộ từ bao đời. Trên sân khấu cải lương, các điệu lý giữ vị trí đặc biệt: chúng là “hơi thở dân gian” giữa những bản nhạc bác học, là cầu nối giữa sân khấu và đời thường.
Mỗi điệu lý mang một sắc thái: lý con sáo trong trẻo, thánh thót như tiếng sáo; lý ngựa ô khỏe khoắn, phóng khoáng như vó ngựa; lý giao duyên tình tứ, e ấp như lời tỏ tình; lý vọng phu buồn man mác như người vợ ngóng chồng. Kho tàng lý Nam Bộ phong phú không kém gì 20 bài bản Tổ — và cũng đa dạng không kém về cảm xúc.
Trên sân khấu cải lương, lý thường xuất hiện ở ba vị trí: mở đầu (trước khi vào vọng cổ, để “dọn” không khí), xen kẽ (giữa các câu vọng cổ, để đổi hơi), và kết thúc (“xuống lý” — kết đoạn ca bằng câu lý). Ba vị trí, ba vai trò — nhưng chung một tinh thần: đưa hơi thở dân gian vào sân khấu bác học, khiến cải lương không bao giờ xa rời cội nguồn.
Lý trong cẩm nang bài bản
Trong cẩm nang sử dụng bài bản của sân khấu, các điệu lý được phân theo tâm trạng: lúc buồn man mác dùng lý con sáo, lý ngựa ô Nam, lý thập tình, lý giao duyên, lý vọng phu; lúc vui rộn rã dùng lý ngựa ô Bắc, lý phước kiến… Sự phân loại này cho thấy các điệu lý không phải là “gia vị” tùy tiện mà là một hệ thống có logic — mỗi điệu lý có “đất diễn” riêng trong tuồng tích.
Hồn quê trong sân khấu
Điều quý giá nhất của các điệu lý là chúng giữ được hồn quê Nam Bộ giữa sân khấu hiện đại: mộc mạc, chân thành, không cầu kỳ. Dù cải lương có phát triển đến đâu, mỗi lần một câu lý vang lên, khán giả lại thấy quê hương hiện về — với con sáo, con ngựa, bến sông, ánh trăng. Lý là sợi dây không bao giờ đứt giữa sân khấu và đồng quê.