“Mùi” là một trong những thuật ngữ thẩm mỹ đặc sắc nhất của đờn ca tài tử và cải lương — mượn từ khứu giác để chỉ cái hay trong âm nhạc. “Ca có mùi”, “đờn có mùi”, “bản này mùi quá” — người trong nghề dùng từ “mùi” như một lời khen cao nhất, dành cho những gì hay đến mức khó gọi tên, khó phân tích, chỉ có thể cảm nhận.
Vì sao lại là “mùi” mà không phải “hay” hay “đẹp”? Vì “mùi” gợi sự thấm dần, lan tỏa — như mùi hương thoảng qua mà đọng lại mãi. Một câu ca “có mùi” không nhất thiết phải kỹ thuật hoàn hảo — nó có thể hơi khàn, hơi lệch — nhưng nó chạm được vào lòng người nghe, khiến người ta nhớ mãi. Ngược lại, một câu ca kỹ thuật chuẩn xác mà “không có mùi” sẽ bị chê là “lạt” — nhạt nhẽo, vô hồn.
“Mùi” cũng là thước đo sự từng trải: người ta tin rằng chỉ những nghệ sĩ đã sống, đã đau, đã yêu mới ca “có mùi” — vì mùi đến từ đời, không đến từ sách vở. Danh ca Út Bạch Lan được nhắc đến như bậc thầy của lối ca “mùi mẫn” — mỗi lần bà xuống xề, khán giả như ngửi thấy cả một đời người trong đó. Đó là thứ mà kỹ thuật không dạy được.
Mùi và kỹ thuật
Quan hệ giữa “mùi” và kỹ thuật rất tinh tế: kỹ thuật là điều kiện cần, mùi là điều kiện đủ. Không có kỹ thuật (hơi yếu, chữ sai) thì không thể có mùi — nhưng có kỹ thuật chưa chắc đã có mùi. Người thầy giỏi dạy trò kỹ thuật trước, rồi để đời dạy trò “mùi” sau. Có những nghệ sĩ cả đời đi tìm “mùi” mà không thấy — vì mùi không tìm được, mùi chỉ đến khi người nghệ sĩ sống thật với âm nhạc và với chính mình.
Triết lý của cái không gọi tên được
Thuật ngữ “mùi” thể hiện một triết lý thẩm mỹ sâu sắc: cái hay nhất trong nghệ thuật là cái không gọi tên được. Người xưa không cố định nghĩa “mùi” thành công thức — họ chỉ dùng nó như một trực giác chung của cộng đồng nghề. Và chính sự “không định nghĩa” ấy giữ cho “mùi” luôn sống động — mỗi thế hệ lại cảm nhận mùi theo cách của mình, như mỗi người ngửi một mùi hương theo cách riêng.