“Ngâm thơ” là nghệ thuật ngâm thơ — nửa đọc nửa hát — trong đờn ca tài tử và cải lương. Người ngâm không đọc thơ như đọc văn xuôi mà cũng không hát hẳn thành bài — mà ở giữa hai thái cực: có nhịp điệu, có lên xuống, có ngân nga, nhưng vẫn giữ được chất “nói” của thơ. Ngâm thơ là cầu nối giữa văn chương và âm nhạc, giữa cái đẹp của chữ và cái đẹp của thanh.
Trong buổi đờn ca tài tử, ngâm thơ thường xuất hiện ở vị trí mở đầu — như lời chào, lời dẫn vào không gian nghệ thuật — hoặc xen giữa các bản nhạc như khoảng lặng để người nghe “thở”. Một bài thơ ngâm hay có thể “dọn” tâm trạng cho cả bản nhạc tiếp theo: thơ buồn dẫn vào Nam Ai, thơ vui dẫn vào Bình Bán — sự chuẩn bị tinh thần ấy khiến người nghe đón nhận bản nhạc một cách trọn vẹn hơn.
Trên sân khấu cải lương, ngâm thơ thường gắn với nhân vật trí thức, văn nhân — những người dùng thơ để tỏ lòng. Trước khi vào câu vọng cổ mùi mẫn, một đoạn thơ ngâm sẽ dựng bối cảnh tâm trạng — tương tự như vai trò của “nói lối”. Khác với nói lối thiên về tự sự, ngâm thơ thiên về trữ tình: nó không kể chuyện mà gợi cảm xúc bằng hình ảnh thơ.
Nghệ thuật của người ngâm
Ngâm thơ hay đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về thơ: phải hiểu từng chữ, từng hình ảnh mới ngâm ra được cái hồn. Người ngâm giỏi không chỉ có giọng tốt mà còn phải có tâm hồn thi sĩ — vì ngâm thơ là “diễn” thơ bằng giọng nói. Mỗi bài thơ qua giọng ngâm khác nhau sẽ có sắc thái khác nhau — như cùng một kịch bản qua tay đạo diễn khác nhau sẽ thành phim khác nhau.
Thơ và nhạc: đôi bạn
Quan hệ giữa thơ và nhạc trong văn hóa Việt Nam mật thiết đến mức khó tách rời: ca dao vốn là thơ để hát, nhiều bài thơ nổi tiếng đều được phổ nhạc. Ngâm thơ trong đờn ca là một biểu hiện của mối quan hệ ấy — nhắc nhớ rằng âm nhạc Việt Nam sinh ra từ thơ ca, và thơ ca Việt Nam luôn khao khát được cất thành tiếng hát.