“Nói lối” là đoạn nửa nói nửa ca đứng trước khi vào lời ca vọng cổ chính thức. Theo biên khảo Con Nước Vọng Cổ, đó là lúc người hát dựng bối cảnh, đặt khán giả vào tình huống — cho biết nhân vật đang đứng ở đâu trong đời họ. Rồi mới tới câu hát. Nói lối vì thế không phải là phần phụ mà là “cánh cửa” dẫn vào thế giới của bài ca.
Về hình thức, nói lối ở giữa nói thường và ca: có nhịp điệu, có lên xuống giọng, nhưng không theo khuôn nhạc chặt chẽ như câu vọng cổ. Người nghệ sĩ được tự do hơn trong nói lối — có thể nhấn nhá theo cảm xúc, có thể ứng tấu thêm bớt — miễn là dẫn dắt được khán giả vào tâm trạng của bài hát. Một đoạn nói lối hay khiến khán giả nín thở chờ đợi câu vọng cổ đầu tiên; một đoạn nói lối dở khiến câu hát sau đó mất đi một nửa sức mạnh.
Trong cấu trúc câu vọng cổ, câu 1 là câu đặc biệt: người ca không vào từ đầu mà vào khoảng giữa câu — và trước đó chính là nói lối (hoặc một bài lý, hoặc tiếng đờn rao). Nói lối vì thế gắn chặt với “vô vọng cổ”: nó là bước đệm để người ca lấy hơi, lấy tâm thế trước khi cất giọng cho một hơi dài đến nhịp 16 xuống Hò.
Nói lối và ngâm thơ
Nói lối thường bị nhầm với ngâm thơ — nhưng hai hình thức khác nhau: ngâm thơ thiên về trữ tình, dùng thơ có sẵn để gợi cảm xúc; nói lối thiên về tự sự, dùng lời nói tự do để dựng bối cảnh. Trong một bài vọng cổ hoàn chỉnh, có thể có cả hai: ngâm thơ mở đầu bằng hình ảnh đẹp, nói lối tiếp theo bằng lời dẫn cụ thể — rồi mới vào câu hát. Ba lớp lang thang ấy tạo nên một cấu trúc mở đầu hoàn hảo.
Nghệ thuật dẫn dắt
Nói lối là nghệ thuật dẫn dắt — dẫn khán giả từ thế giới thực vào thế giới của bài hát. Người nghệ sĩ giỏi nói lối là người biết “đọc” khán giả: đêm nay khán giả đang vui hay buồn, đang ồn ào hay trầm lắng — để chọn cách nói lối phù hợp. Đó là kỹ năng của người dẫn chương trình, của người kể chuyện — và cũng là kỹ năng của một nghệ sĩ sân khấu đích thực.