“Tổ nghiệp” là vị thần được tôn thờ trong nghề hát — bàn thờ Tổ đặt ở vị trí trọng yếu nhất trong hậu trường mọi đoàn hát. Trước khi bước ra sân khấu, đào kép phải đến trước ngai Tổ xá ba xá, xin cho hát được vuông tròn. Theo biên khảo Con Nước Vọng Cổ, ở các đoàn Sài Gòn những năm sáu mươi, bàn thờ Tổ được đặt trước cả chỗ để đồ, trước cả chỗ nghỉ — vị trí trang trọng nhất của đoàn.
Tổ nghiệp là ai? Có ít nhất ba bản kể được lưu truyền. Bản đầy đủ nhất: có ba vị Tổ — Tổ áo vàng là hoàng tử bỏ triều đình đi kể chuyện mua vui cho dân, chết đói dưới gốc ngô đồng; Tổ áo đỏ nguyên là cướp biển, làm hộ vệ, chuyên bắt khán giả trả tiền xem hát; Tổ áo xanh là người ăn mày, đi xin tiền nuôi cả ba. Bản phổ biến nhất và đẹp nhất: hai vị hoàng tử mê xem hát đến quên ăn quên ngủ, lén vua cha xem đến kiệt sức mà qua đời — hồn vẫn về xem hát nên nghệ sĩ lập bàn thờ. Bản thứ ba: hoàng tử Trần Quốc Đĩnh bị hại mù mắt, chế ra cây đàn mưu sinh rồi dạy nhạc cho người cùng khổ (bản này thường được gán cho hát xẩm hơn).
Chi tiết lịch sử đáng chú ý: cải lương lúc đầu không có tục thờ Tổ — tục ấy khởi từ gánh Tập Ích Ban ở Thốt Nốt vào thập niên 1920, rồi các gánh khác bắt chước theo. Nghĩa là nghi lễ thiêng liêng nhất của nghề lại trẻ hơn chính cái nghề — một nghịch lý thú vị cho thấy tín ngưỡng nghề nghiệp hình thành từ nhu cầu thực tế của người làm nghề, không phải từ điển tích xa xưa.
Những điều kiêng
Đi kèm với tục thờ Tổ là hệ thống kiêng kỵ rất cụ thể: không dâng trái thị, trái lựu; cấm mang trái thị vào buồng hát; giờ hóa trang phải giữ yên tĩnh, không nói tục, không huýt sáo; ngoài giờ hát không ai được động đến trống chiến, trống kỳ, trống cơm; cấm đi guốc vông — vì gỗ vông là thứ dùng để tạc tượng Tổ, đi guốc vông tức là giẫm lên chất liệu làm nên thân Tổ. Nghệ sĩ còn kiêng cho tiền người ăn xin (vì một vị Tổ vốn là ăn mày), kiêng ăn mía, kiêng ăn bắp (sợ vấp lời), kiêng ngồi lên rương đồ nghề. Mỗi điều kiêng đều gắn với một câu chuyện — và tất cả đều thể hiện sự tôn kính tuyệt đối với nghề.
“Tổ đãi”, “Tổ trác”
Người trong nghề tin vào “Tổ đãi” (được Tổ phù hộ) và sợ “Tổ trác” (bị Tổ quở phạt). NSƯT Minh Hoàng từng kể về những nghệ sĩ tự cao, không tôn trọng đồng nghiệp rồi dần mất duyên với khán giả, bỏ nghề — và chốt lại: “Người nghệ sĩ không có đạo đức thì hát sẽ không bao giờ bền”. Bóc lớp vỏ tâm linh, “Tổ trác” thực chất là cơ chế đạo đức nội bộ được thiêng hóa — cách những người hát tự răn nhau rằng tài năng không đủ để ở lại với nghề. Điều đẹp nhất, như sách nhận xét: Tổ nghiệp của cải lương không phải bậc thầy nghề hay người sáng lập — mà là hai đứa trẻ chết vì quá mê xem hát. Vị thần của nghề này, ngay từ đầu, vốn là khán giả.