Thuộc tỉnh Khánh Hòa (vùng đất Ninh Thuận xưa), làng Bàu Trúc của đồng bào Chăm được xem là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á còn hoạt động, với tuổi nghề hơn 800 năm. Điều làm nên sự độc đáo tuyệt đối của gốm Bàu Trúc là kỹ thuật nung lộ thiên ngoài trời — không cần lò nung, người thợ Chăm chỉ dùng củi, rơm để nung gốm giữa thiên nhiên, tạo nên những sản phẩm mang đậm hơi thở của đất, lửa và nắng gió miền Trung.
Làng gốm cổ nhất Đông Nam Á
Nghề gốm của người Chăm ở Bàu Trúc có lịch sử hơn 800 năm, gắn liền với vương quốc Champa hùng mạnh một thời. Khác với gốm Kinh nung trong lò kín, người Chăm giữ kỹ thuật nung lộ thiên nguyên thủy — được cho là phương pháp làm gốm cổ xưa nhất của nhân loại còn tồn tại. Trải qua bao biến thiên lịch sử, khi vương quốc Champa không còn, người Chăm Bàu Trúc vẫn kiên trì giữ nghề như giữ một phần linh hồn dân tộc. Phụ nữ Chăm là chủ nhân của nghề gốm: từ mẹ truyền cho con gái qua nhiều thế hệ, mỗi người phụ nữ Chăm đều biết nặn gốm. Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp — niềm tự hào lớn của cộng đồng và của Việt Nam.
Kỹ thuật nung lộ thiên độc nhất
Quy trình làm gốm Bàu Trúc hoàn toàn thủ công và không dùng bàn xoay: người phụ nữ Chăm ngồi trên mặt đất, dùng tay nặn và di chuyển vòng quanh khối đất để tạo hình — kỹ thuật “xoay người quanh đất” độc đáo. Đất sét được trộn với cát theo tỷ lệ bí truyền, tạo độ bền cho sản phẩm nung lộ thiên. Sau khi tạo hình và trang trí hoa văn Chăm bằng vỏ sò, que tre, sản phẩm được phơi nắng cho khô hẳn. Khâu nung là nghi lễ đặc biệt: gốm được xếp ngoài trời, phủ rơm rạ và củi xung quanh rồi đốt; ngọn lửa tự do bao trùm sản phẩm trong vài giờ. Chính cách nung này tạo nên màu sắc loang lổ tự nhiên — từ đỏ gạch đến đen xám — không chiếc nào giống chiếc nào, mỗi sản phẩm là một tác phẩm duy nhất.
Giá trị văn hóa
Gốm Bàu Trúc là di sản sống của văn hóa Champa, nơi kỹ thuật làm gốm nguyên thủy nhất của nhân loại vẫn được thực hành hàng ngày. Mỗi sản phẩm không chỉ là đồ dùng mà còn là vật phẩm tâm linh, xuất hiện trong các lễ hội Katê, nghi lễ nông nghiệp của người Chăm. Việc UNESCO ghi danh đã mở ra cơ hội lớn cho du lịch văn hóa: du khách đến Bàu Trúc được xem nghệ nhân nặn gốm, trải nghiệm nung lộ thiên và tìm hiểu đời sống văn hóa Chăm — một hành trình về nguồn đầy ý nghĩa.