Dọc theo dòng sông Cổ Chiên, thuộc tỉnh Vĩnh Long, huyện Mang Thít từng được mệnh danh là “vương quốc gốm đỏ” của miền Tây Nam Bộ với hàng nghìn lò gạch, lò gốm đỏ lửa suốt hơn một thế kỷ. Màu đỏ đặc trưng của đất phù sa sau nung đã tạo nên thương hiệu gốm đỏ Mang Thít — vừa là vật liệu xây dựng, vừa là sản phẩm mỹ nghệ được ưa chuộng.
Vương quốc lò gạch ven sông
Nghề gốm ở Mang Thít hình thành từ đầu thế kỷ 20, khi người dân phát hiện lớp đất sét phù sa dày ven sông Cổ Chiên rất thích hợp làm gạch ngói. Nhờ giao thông đường sông thuận lợi, gạch ngói Mang Thít theo ghe thuyền đi khắp miền Tây, góp phần xây dựng bao ngôi nhà, đình chùa Nam Bộ. Thời hoàng kim những năm 1980–1990, cả vùng có hàng nghìn lò nung hoạt động, tạo việc làm cho hàng vạn lao động. Sang thế kỷ 21, gạch nung thủ công cạnh tranh khó khăn với vật liệu công nghiệp, nhiều lò phải đóng cửa; nhưng làng nghề đang chuyển hướng thành công sang gốm đỏ mỹ nghệ — chậu cảnh, bình hoa, đồ trang trí — và phát triển du lịch lò gốm ven sông độc đáo.
Kỹ thuật gốm đỏ
Đất sét phù sa được khai thác, ủ cho dẻo rồi nhào kỹ; với gạch ngói thì đóng khuôn, với gốm mỹ nghệ thì nặn tay hoặc đổ khuôn. Điểm đặc biệt là gốm Mang Thít không cần men màu: đất phù sa giàu oxit sắt khi nung ở nhiệt độ 900–1.000°C tự cho màu đỏ đẹp tự nhiên, từ đỏ gạch đến đỏ sẫm tùy nhiệt độ. Lò nung truyền thống là lò bầu xây bằng gạch, đốt bằng trấu — phụ phẩm dồi dào của vựa lúa miền Tây. Người thợ canh lửa nhiều ngày để gốm chín đều; bí quyết nằm ở cách xếp sản phẩm trong lò và điều tiết lửa sao cho màu đỏ lên đều, không bị đen hay nứt. Ngày nay nhiều cơ sở đã cải tiến lò nung tiết kiệm nhiên liệu, giảm khói bụi mà vẫn giữ màu đỏ đặc trưng.
Giá trị văn hóa
Gốm đỏ Mang Thít là một phần ký ức kiến trúc miền Tây: màu gạch đỏ của những ngôi nhà, mái đình, lò gạch cổ ven sông đã đi vào thơ ca, nhiếp ảnh. Những lò gạch cũ với kiến trúc tháp tròn độc đáo nay trở thành điểm check-in, homestay hấp dẫn du khách. Làng nghề đang viết tiếp câu chuyện bằng dòng gốm đỏ mỹ nghệ xuất khẩu và du lịch trải nghiệm làm gốm ven sông — minh chứng cho sức sống mới của nghề truyền thống khi biết chuyển mình.