Nằm bên dòng sông Thái Bình, thuộc thành phố Hải Phòng, làng gốm Chu Đậu là cái nôi của dòng gốm hoa lam Việt Nam từng làm say đắm giới sưu tầm quốc tế. Khác với nhiều làng gốm còn giữ lò nung đỏ lửa đến hôm nay, Chu Đậu trải qua gần bốn thế kỷ ngủ yên dưới lòng đất trước khi được đánh thức, để rồi hồi sinh mạnh mẽ như một biểu tượng của gốm sứ mỹ nghệ Việt Nam trên bản đồ thế giới.
Lịch sử dòng gốm hoa lam
Gốm Chu Đậu hình thành từ khoảng thế kỷ 13 và đạt đỉnh cao vào thế kỷ 15–16, thời Lê sơ – Mạc. Nhờ vị trí ven sông thuận tiện giao thương, gốm Chu Đậu theo thuyền buôn tỏa đi khắp Đông Nam Á, Nhật Bản và Trung Đông. Bằng chứng sống động là con tàu đắm Cù Lao Chàm chở hàng chục nghìn hiện vật gốm Chu Đậu, và chiếc bình “Thiên hạ thái bình” chế tác năm 1450 hiện lưu giữ tại bảo tàng Topkapi (Thổ Nhĩ Kỳ) với dòng minh văn xác nhận xuất xứ. Đến cuối thế kỷ 17, làng nghề dần mai một rồi biến mất khỏi ký ức, chỉ còn những mảnh gốm vỡ vùi trong đất. Năm 1983, các nhà khảo cổ phát hiện di chỉ lò gốm cổ, mở đầu hành trình phục dựng: nghệ nhân đương đại học lại kỹ thuật xưa từ chính những mảnh vỡ, đưa Chu Đậu trở lại với diện mạo vừa cổ điển vừa hiện đại.
Kỹ thuật chế tác đặc trưng
Điểm làm nên danh tiếng của gốm Chu Đậu là men trắng trong như ngọc kết hợp họa tiết vẽ tay bằng màu cobalt xanh lam. Đất sét được tuyển chọn, lọc kỹ qua nhiều công đoạn để đạt độ mịn cao, sau đó tạo hình trên bàn xoay hoặc đổ khuôn với dáng bình, lọ, đĩa thanh thoát mang phong cách cung đình. Người thợ vẽ trực tiếp lên thân mộc bằng bút lông với các đề tài quen thuộc: hoa sen, hoa cúc dây, rồng phượng, cảnh sơn thủy và chữ Hán. Sau khi tráng lớp men trắng trong, sản phẩm được nung ở nhiệt độ khoảng 1.250–1.280°C; màu lam cobalt chỉ hiện đúng sắc khi lửa đạt chuẩn, đòi hỏi người thợ canh lò dày dạn kinh nghiệm. Mỗi sản phẩm hoàn thiện đều phải trải qua kiểm tra khắt khe về men, màu vẽ và âm thanh khi gõ — chỉ những chiếc đạt chuẩn mới được đóng triện làng nghề.
Giá trị văn hóa
Gốm Chu Đậu không chỉ là sản phẩm thủ công mà là chứng tích của một thời kỳ giao thương rực rỡ của Đại Việt, được giới nghiên cứu quốc tế xếp ngang hàng với gốm sứ Trung Hoa cùng thời. Ngày nay, làng nghề vừa sản xuất hàng mỹ nghệ cao cấp phục vụ sưu tầm và quà tặng ngoại giao, vừa phát triển du lịch trải nghiệm với không gian trưng bày, xưởng vẽ trực tiếp cho du khách. Nhiều nghệ nhân Chu Đậu được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, tiếp tục truyền nghề cho thế hệ trẻ, giữ cho dòng gốm hoa lam hơn bảy thế kỷ không bao giờ tắt.