Cách trung tâm tỉnh Bắc Ninh không xa, làng Phù Lãng nép mình bên dòng sông Cầu với những lò gốm đã đỏ lửa suốt hơn bảy thế kỷ. Đây là một trong những làng gốm cổ nhất Việt Nam còn giữ được nghề, nổi tiếng với dòng men da lươn nâu óng — màu men mộc mạc mà sang trọng, in đậm dấu ấn thẩm mỹ của người Việt xưa.
Lịch sử 700 năm bên sông Cầu
Theo các nhà nghiên cứu, nghề gốm ở Phù Lãng có từ thời Lý – Trần, khoảng thế kỷ 13–14, sớm hơn nhiều làng gốm nổi tiếng khác. Truyền thuyết kể rằng tổ nghề là một vị quan triều Lý đã truyền dạy kỹ thuật nung gốm cho dân làng. Trải qua các triều đại, Phù Lãng chuyên sản xuất đồ sành gia dụng và đồ thờ với men nâu đặc trưng, cung cấp cho cả vùng Kinh Bắc. Khác với Chu Đậu chuyên gốm sứ cao cấp xuất khẩu, Phù Lãng gắn với đời sống bình dân: lọ hoa, ấm đất, bình vôi ăn trầu, điếu bát — những vật dụng thân thuộc trong nếp nhà Việt. Dù trải qua thăng trầm, đặc biệt là giai đoạn khó khăn cuối thế kỷ 20, người Phù Lãng vẫn bám lò, và nay làng nghề đang hồi sinh nhờ dòng gốm trang trí được giới trẻ yêu thích.
Kỹ thuật men da lươn
Đất làm gốm Phù Lãng là đất sét pha cát khai thác ven sông Cầu, có độ kết dính tốt sau khi được ủ và nhào kỹ. Người thợ tạo hình bằng tay trên bàn xoay, với kỹ thuật vuốt dáng điêu luyện tạo nên những đường cong mềm mại cho lọ hoa, ấm đất. Nét độc đáo nhất là men da lươn: hỗn hợp tro trấu, đất sét và một số phụ gia bí truyền được quét lên thân gốm, khi nung ở nhiệt độ cao sẽ chảy thành lớp men nâu óng ánh như da lươn, có khi loang lổ tự nhiên tạo vân đẹp mắt. Lò nung là lò bầu truyền thống, đốt liên tục 3–4 ngày đêm bằng củi; người thợ giàu kinh nghiệm chỉ cần nghe tiếng lửa, nhìn màu khói là biết gốm đã chín hay chưa. Mỗi mẻ gốm ra lò đều mang vẻ đẹp không lặp lại — đó chính là sức hút của gốm thủ công Phù Lãng.
Giá trị văn hóa
Gốm Phù Lãng là minh chứng sống cho triết lý thẩm mỹ “đẹp trong sự mộc mạc” của người Việt: không cần men màu rực rỡ, chỉ một lớp men nâu cũng đủ toát lên vẻ sang trọng, gần gũi. Ngày nay, sản phẩm Phù Lãng xuất hiện trong nhiều không gian trà đạo, nhà hàng phong cách Việt và được du khách quốc tế tìm mua. Làng nghề còn giữ nhiều lò cổ, nhà cổ và lễ hội truyền thống, trở thành điểm đến văn hóa hấp dẫn của vùng Kinh Bắc, nơi du khách có thể tự tay vuốt một chiếc bình mang về.